Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya zrI kI kAvya-sAdhanA 1 AcArya zrI hastImalajI ma. sA. bhAratIya santa paramparA ke viziSTa jJAnI, dhyAnI sAdhaka, utkRSTa kriyArAdhaka aura "jinavANI" ke mahAn upAsaka, saMvedanazIla sAhityakAra the / Apako dhArmika, AdhyAtmika saMskAra virAsata meM mile / jaba Apa garbha meM the, tabhI plega kI capeTa meM A jAne se Apake pitA cala base / mA~ ne bar3e dhairya aura zAMtipUrvaka dharmArAdhanA karate hue ApakA lAlana-pAlana kiyA / sAta varSa bAda plega kA punaH prakopa huA, jisameM Apake nAnA aura unake parivAra ke sAta sadasya eka-eka kara cala base / jisa paristhiti meM ApakA janma aura bacapana bItA, vaha plega jaisI mahAmArI aura bhayaMkara durbhikSa se grasta thI / loga atyanta duHkhI, abhAva grasta aura asahAya the | samAja bAla-vivAha, mRtyu-bhoja, pardA prathA, aMdhavizvAsa Adi kurItiyoM aura mithyA mAnyatAoM se jakar3A huA thA / jAta-pAMta, chuAchUta aura U~ca-nIca ke vibhinna staroM meM samAja vibhakta thA / nArI kI sthiti atyanta dayanIya thI / briTiza zAsana, dezI riyAsatI nareza aura jamIMdAra ThAkuroM kI tiharI gulAmI se janatA trasta thI / bAlaka hastI ke acetana mana para ina sabakA prabhAva par3anA svAbhAvika thA / ina kaThina paristhitiyoM kA bar3e dhairya aura sAhasa ke sAtha mukAbalA karate hue bAlaka hastI ne apane vyaktitva kA jo nirmANa kiyA, vaha eka ora karuNA, dayA, prema aura tyAga se Ardra thA, to dUsarI ora zaurya, zakti, vala aura parAkrama se pUrita thA / [ DaoN0 narendra bhAnAvata sAdhu-santoM ke saMparka se aura mA~ ke dhArmika saMskAroM se bAlaka hastI para vairAgya kA raMga car3hA aura apanI mA~ ke sAtha hI aise santa mArga para vaha bar3ha calA mAtra 10 varSa kI avasthA meM, jahA~ na koI mahAmArI ho, na koI durbhikSa / prAcArya zobhAcandajI ma. ke caraNoM meM dIkSita bAla - sAdhaka santa hastI ko jJAna, kriyA aura bhakti ke kSetra meM nirantara pragati karane kA samucita avasara milA / sAdhanA ke sAtha svAdhyAya aura svAdhyAya ke sAtha sAhitya-sRjana kI preraNA virAsata meM milI / Jain Educationa International AcArya zrI hastImalajI ma. jaina dharma kI jisa sthAnakavAsI paramparA se sambandhita the, usake mUla puruSa prAcArya kuzalojI haiM / kuzalojI ke guru bhrAtA AcArya jayamalajI uccakoTi ke kavi the / kuzalojI ke ziSya zrAcArya For Personal and Private Use Only
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ * 82 * vyaktitva evaM kRtitva gumAnacandajI ma. sutIkSaNa prajJAvAna saMta the| unake ziSya prAcArya ratanacandajI ma. mahAn kriyA uddhAraka, dhIra, gaMbhIra, parama tejasvI santa the| inake nAma se hI ratnacandra sampradAya calA hai| prAcArya ratanacandajI ma. utkRSTa saMyama-sAdhaka hone ke sAtha-sAtha mahAn kavi the| inake ziSya AcArya hamIramalajI ma. hue, jo parama guru-bhakta, vinaya mUrti aura tejasvI the / inake ziSya prAcArya kajor3ImalajI ma. kuzAgra buddhi ke dhanI the| inake ziSya AcArya vinayacandrajI ma. hue, jo jJAna-kriyA sampanna viziSTa kavi the| inakI kaI racanAe~ prAcArya vinayacandra jJAna bhaNDAra meM hastalikhita kRtiyoM meM surakSita haiN| inake ziSya AcArya zobhAcandrajI ma. sevAvratI, sarala svabhAvI aura kSamAzIla saMta the| inhIM ke caraNoM meM zrI hastImalajI ma. sA. ne jaina bhAgavatI dIkSA * aMgIkRta kii| uparyukta ullekha se yaha spaSTa hai ki AcArya zrI jisa jaina sampradAya se jur3e, usameM sAdhanA ke sAtha-sAtha sAhitya-sRjana kI paramparA rahI / prAcArya vinayacandrajI ma. ke atirikta isa sampradAya meM zrI durgAdAsajI ma., kanIrAmajI ma., kizanalAlajI ma., sujAnamalajI ma. jaise santa kavi aura mahAsatI jar3Ava jI, bhUrasundarIjI jaisI kavayitriyA~ bhI huI haiM / ataH yaha kahA jA sakatA hai ki AcArya zrI hastImalajI ma. sA. ne utkRSTa saMyama-sAdhanA ke sAtha-sAtha sAhitya-nirmANa evaM kAvya-sarjanA ko samRddha aura puSTa kara ratna sampradAya ke gaurava ko akSuNNa rakhate hue usameM vRddhi kii| / AcArya zrI hastI bahumAyAmI pratibhA ke dhanI, AgamaniSTha cintaka sAhityakAra the / Apane samAja meM zrutajJAna ke prati vizeSa jAgRti paidA kI aura isa bAta para bala diyA ki rUr3hi rUpa meM kI gaI kriyA vizeSa phalavatI nahIM hotii| kriyA ko jaba jJAna kI A~kha milatI hai, tabhI vaha tejasvI banatI hai| svAdhyAya saMghoM kI saMgaThanA aura jJAna-bhaNDAroM kI sthApanA kI preraNA dekara Apane eka ora jJAna ke prati jana-jAgaraNa kI alakha jagAI hai to dUsarI ora svayaM sAhitya-sAdhanA meM rata rahakara sAhitya-sarjanA dvArA mA~ bhAratI ke bhaNDAra ko samRddha karane meM apanA viziSTa aitihAsika yogadAna diyaa| ApakI sAhitya-sAdhanA bahumukhI hai| isake cAra mukhya AyAma haiM :1. Agamika vyAkhyA sAhitya, 2. jaina dharma sambandhI itihAsa sAhitya, 3. pravacana sAhitya aura 4. kAvya-sAhitya / yahA~ hama kAvya sAhitya para hI carcA kreNge| AcArya zrI prAkRta, saMskRta, rAjasthAnI, hindI Adi bhASAoM ke prakhara Jain Educationa International For Personal and Private Use Only
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrAcArya zrI hastImalajI ma. sA. vidvAn hone ke sAtha-sAtha Agama, nyAya, dharma, darzana, vyAkaraNa, sAhitya, itihAsa Adi viSayoM ke vyApaka adhyetA aura gUr3ha gambhIra cintaka rahe haiM / isI gUr3ha, gambhIra jJAna, manana aura cintana kI saMvedanA ke dharAtala se Apane kAvya-racanA kI hai, para ApakA kAvya kahIM bhI zAstrIyatA se bojhila nahIM huA hai / vaha sarala, subodha aura spaSTa hai / lagatA hai Apane apane pAMDityapradarzana ke lie nahIM, varan AgamoM meM nihita jIvana-mUlyoM ko jana-sAdhAraNa taka pahu~cAne ke lie tathA jaina sAMskRtika va aitihAsika paramparAoM se use avagata karAne ke uddezya se hI kAvya vidhA ko apanI abhivyakti kA mAdhyama banAyA | Apake kAvya meM loka-maMgala, Atma- jAgaraNa aura naitika unnayana kI bhAvanA spaSTa parilakSita hotI hai / AcArya zrI ke kAvya ko cAra bhAgoM meM vibhakta kiyA jA sakatA hai1. stuti kAvya, 2. upadeza kAvya, 3. carita kAvya aura 4. padyAnuvAda | 1. stuti kAvya - prAcArya zrI bhASA, sAhitya, grAgama va tattvajJAna ke prakhara paNDita hokara bhI aura AcArya jaise mahanIya prabhAvI pada ko dhAraNa karate hue bhI jIvana meM atyanta sarala, vinayazIla aura snehapUrita rahe haiM / jJAna aura bhakti kA zakti aura sneha kA, zruta-sevA aura samarpaNa bhAva kA Apa jaisA samanvita vyaktitva kama dekhane meM AtA hai / stuti meM bhakta apane ArAdhya ke prati nizchala bhAva se apane ko samarpita karatA hai / AcArya zrI kA prArAdhya vItarAga prabhu hai, jisane rAga-dva eSa ko jIta liyA hai / bhagavAn RSabhadeva, zAMtinAtha, pArzvanAtha evaM mahAvIra svAmI kI stuti karate hue unake guNoM ke prati kavi ne apane Apako samarpita kiyA hai / bhagavAn zAMtinAtha kI prArthanA karate hue kavi ne kevala apane lie nahIM, sabake lie zAMti kI kAmanA kI hai-- 1 " bhItara zAMti, bAhira zAMti, tujhameM zAMti, mujhameM zAMti / sabameM zAMti basA, saba milakara zAMti kaho || 1 || " 83 bhagavAn mahAvIra kI vandanA karate hue kabi kI yahI cAha hai ki vaha jyotirdhara, vIra jinezvara kA nAma sadA raTatA rahe aura durmati se sumati meM usakA nivAsa ho - "jinarAja caraNa kA cerA, mAMgU maiM sumati-baserA / pro 'hastI' nita vandana karanA, vIra jinezvara ko ||2|| " AcArya zrI kI apane guru ke prati ananta zraddhAbhakti hai / guru hI ziSya ko patthara se pratibhAvAna banAtA hai Jain Educationa International For Personal and Private Use Only
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ * 84 "guru kArIgara ke sama jagameM, vacana jo khAvelA / patthara se pratimA sama vo nara, mahimA pAvelA | ghaNo sukha pAvelA, jo guru- vacanoM para, prIta bar3hAvelA || " kavi kI dRSTi meM saccA guru vaha hai, jisane jagat se nAtA tor3akara paramAtmA se zubha dhyAna lagA liyA hai, jo krodha, mAna, mAyA, lobhAdi kaSAyoM kA tyAgI hai, jo kSamA-rasa se otaprota hai / aise guru kI sevA karanA hI apane karma - baMdhanoM ko kATanA hai| guru ke samAna aura koI upakArI nahIM aura koI AdhAra nahIM 1 * "upakArI sadguru dUjA, nahIM koI saMsAra | moha bhaMvara meM par3e hue ko, yahI bar3A AdhAra / " "zrI guruvara mahArAja hameM yaha vara do / guru se kavi bhakta bhagavAn sA sambandha jor3atA hai| kabIra guru ko govinda se bhI bar3A batAyA hai, kyoMki guru hI vaha mAdhyama hai, jisase govinda kI pahacAna hotI hai / guru se vinaya karatA huA kavi apane lie Atma-zAMti aura Atmabala kI mAMga karatA hai - vyaktitva evaM kRtitva maiM hU~ nAtha bhava duHkha se pUrA duHkhiyA, prabhu karuNA sAgara tU tAraka kA mukhiyA / kara mahara najara aba dInanAtha tava kara do || Jain Educationa International raga-raga meM mere eka zAMti rasa bhara do / / " kAma krodha mada moha zatru haiM ghere, lUTata jJAnAdika saMpada ko mujha Dere / aba tuma bina pAlaka kauna hameM bala do || stuti kAvya meM jahA~ kavi ne satguru ke sAmAnya guNoM kI stavanA kI hai, vahIM apanI paramparA meM jo pUrvAcArya hue haiM, unake prati zraddhAbhakti va vinayabhAva prakaTa kiyA hai / zrAcArya bhUdharajI, AcArya kuzalojI, prAcArya ratanacandrajI aura AcArya zobhAcandrajI ke mahanIya, vaMdanIya vyaktitva kA guNAnuvAda karate hue jahA~ eka ora kavi ne unake caritra kI vizeSatAoM evaM preraka ghaTanAoM kA ullekha kiyA hai, vahIM yaha kAmanA kI hai ki unake guNa apane jIvana meM caritArtha hoM / guru ke japa / nAmasmaraNa ko bhI kavi ne mahattva diyA hai For Personal and Private Use Only
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________ * prAcArya zrI hastImalajI ma. sA. * 85 1. zrI kuzala pUjya kA kIje jApa, miTa jAve saba zoka saMtApa / 2. jaya bolo ratna munizvara kI, dhana kuzala vaMza ke paTTadhara kii| 3. sumaro zobhAcanda munIndra, bho jina dharma dIpAne vaale| 2. upadeza kAvya-jaina saMtoM kA mukhya lakSya Atma-kalyANa ke sAthasAtha loka-kalyANa kI preraNA denA hai| vyakti kA jIvana zuddha, sAtvika, prAmANika aura naitika bane tathA samAja meM samatA, bhAIcArA, zAMti evaM paraspara sahayoga-sahiSNutA kI vRddhi ho, isa uddezya se jaina saMta grAmAnugrAma pada-vihAra karate hue loka hitArtha upadeza/pravacana dete haiN| unakA upadeza zAstrIya jJAna evaM loka-anubhava se saMpRkta rahatA hai| apane upadeza ko janatA ke hRdaya taka saMpreSita karane ke lie ve use sahaja-sarala aura sarasa banAkara prastuta karate haiM / yahI nahIM zAstrIya jJAna ko bhAvapravaNa aura hRdaya-saMvedya banAne ke lie ve kAvya aura saMgIta kA sahArA lete haiN| isI uddezya se jaina saMtakAvya kI sRSTi avicchinna rUpa se Aja taka hotI calI A rahI hai| prAcArya zrI hastImalajI ma. sA. ke upadezAtmaka kAvya kI bhI yahI bhAvabhUmi hai| AcArya zrI ke upadeza-kAvya ke tIna pakSa haiM--1. prAtma-bodha, 2. samAjabodha aura 3. prv-bodh| ye bodhatraya AdhyAtmikatA se jur3e hae haiN| prAcArya zrI suSupta prAtma-zakti ko jAgRta karane ke lie satata sAdhanA aura sAhitya sRjanarata rahe / mAnava-jIvana kI durlabhatA ko dRSTi meM rakhakara Apane bAra-bAra Atma-svarUpa ko samajhane aura pahacAnane kI janamAnasa ko preraNA dI hai samajho cetana jIva apanA rUpa, yo avasara mata hAro, jJAna darasamaya rUpa tihAro, asthi mAMsamaya deha na thaaro| dUra karo ajJAna, hove ghaTa ujiyAro / / AcArya zrI ne cetanA ke UrvIkaraNa para bala dete hue kahA hai ki zarIra aura AtmA bhinna haiN| zarIra ke vibhinna aMga aura A~kha, nAka, kAna, jIbha Adi dikhAI dene vAlI indriyA~ kSaNika haiM, nazvara haiM / para inheM saMcAlita karane vAlA jo zakti tattva hai, vaha ajara-amara hai hAtha, paira nahIM, sira bhI na tuma ho, gardana, bhujA, udara nahIM tuma ho / netrAdika indriya nahIM tuma ho, para sabake saMcAlaka tuma ho / pRthvI, jala, agni, nahIM tuma ho, gagana, anila meM bhI nahIM tuma ho / mana, vANI, buddhi nahIM tuma ho, para sabake saMyojaka tuma ho| Jain Educationa International For Personal and Private Use Only
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ * 86 jaba bahirAtmA antarmukha hotI hai, taba surUpa- kurUpa, kAle-gore, lambe-baune Adi kA bhAva nahIM rahatA / indriya AdhArita sukha-duHkha se cetanA Upara uTha jAtI hai / taba na kisI prakAra kA roga rahatA hai, na zoka / rAga-dva eSa se Upara uThane para jo anubhava hotA hai, vaha atIndriya Ananda kA anubhava hai | anubhUti ke isI kSaNa meM prAcArya hastI kA kavi hRdaya gA uThatA hai vyaktitva evaM kRtitva hU~ usa nagarI kA bhUpa, jahA~ nahIM hotI chAyA dhUpa tArA maNDala kI na gati hai, jahA~ na pahu~ce sUra / jagamaga jyoti sadA jagatI hai, dIse yaha jaga kUpa / zraddhA nagarI bAsa hamArA, cinmaya koSa anUpa / nirAbAdha sukha meM bhUlU~ maiM, sacitta Ananda rUpa / maiM na kisI se dabane vAlA, roga na merA rUpa / 'gajendra' nijapada ko pahacAne, so bhUpoM kA bhUpa / isa sthiti meM AtmA ananta prakAza se bhara jAtI hai / koI AzAicchA mana meM nahIM rahatI / zarIra aura AtmA ke bheda -jJAna se bhava-prapaMca kA pAza kaTa jAtA hai / kavi parama cetanA kA sparza pA, gA uThatA hai mere antara bhayA prakAza, nahIM aba mujhe kisI kI Asa / roga zoka nahIM mujhako dete, jarA mAtra bhI trAsa / sadA zAMtimaya maiM hU~, merA acala rUpa hai khAsa / moha mithyAtva kI gA~Tha gale taba, hove jJAna prakAza / 'gajendra' dekhe alakha rUpa ko, phira na kisI kI Asa || yaha Atmabodha ahiMsA, saMyama aura tapa rUpa dharma kI ArAdhanA karane se saMbhava ho pAtA hai / 1 isI dRSTi se " jAgo Atma-bodha ke sAtha-sAtha samAja-bodha ke prati bhI prAcArya zrI kA kavi hRdaya sajaga rahA hai / prAcArya zrI vyakti kI vrataniSThA aura naitika pratibaddhatA ko svastha samAja racanA ke lie Avazyaka mAnate haiN| jAgo he Atma bandhu" kahakara ve jAgRti kA saMdeza dete haiM / AcArya zrI jAgRta samAja kA lakSaNa bhautika vaibhava yA dhana-sampadA kI khUTa prApti ko nahIM mAnate / ApakI dRSTi meM jAgRta samAja vaha samAja hai, jisameM svAdhyAya arthAt sadzAstroM ke adhyayana ke prati ruci aura samyakjJAna ke prati jAgarUkatA ho / apane "svAdhyAya saMdeza" meM Apane kahA hai Jain Educationa International For Personal and Private Use Only
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________ * prAcArya zrI hastImalajI ma. sA. . .87 kara lo zrutavANI kA pATha, bhavika jana, mana-mala harane ko| bina svAdhyAya jJAna nahiM hogA, jyoti jagAne ko| rAga-roSa kI gA~Tha gale nahIM, bodhi milAne ko| prAcArya zrI bAra-bAra kahate haiM "svAdhyAya karo, svAdhyAya karo" kyoMki "svAdhyAya binA ghara sUnA hai, mana sUnA hai sadjJAna binaa|" prAcArya zrI kA AhvAna hai ki yadi duHkha miTAnA hai to ajJAna ke aMdhakAra ko dUra karo aura vaha svAdhyAya se hI saMbhava hai| jIvana kA aura samAja kA bhI mukhya lakSya sukha va zAMti hai aura yaha binA samatA bhAva ke saMbhava nhiiN| samatA kI prApti ke lie prAcArya zrI ne sAmAyika para bala diyA hai| ApakI preraNA paMkti hai--"jIvana unnata karanA cAho to sAmAyika sAdhana kara lo|" sAmAyika kI sAdhanA samatA rasa kA pAna hai| isase viSamatA miTatI hai aura jIvana-vyavahAra meM samatA AtI hai| prAcArya zrI sAmAjika aura rASTrIya ekatA ke pakSapAtI haiM / Apa vyakti aura samAja ke sambandha ko aMga-aMgI ke rUpa meM dekhate haiM "vibhinna vyakti aMga samajha lo, tana-samAja sukhadAyI / "gajumuni" sabake hita saba daur3eM, duHkha daridra nasa jAhiM // " Adarza samAja-racanA ke lie AcArya zrI vinaya, maitrI, sevA, paropakAra, zIla, sahanazIlatA, anuzAsana Adi jIvana mUlyoM ko Avazyaka mAnate haiM / pratyeka vyakti ImAnadArI aura vivekapUrvaka devabhakti, gurusevA, svAdhyAya, saMyama, tapa aura dAna rUpa SaTakarma kI sAdhanA kare, to vaha na kevala apane jIvana ko ucca banA sakatA hai varan Adarza samAja kA nirmANa bhI kara sakatA hai| AcArya zrI samAja utthAna ke lie nArI zikSaNa ko vizeSa mahattva dete haiN| Apa nArI jAti ko preraNA dete haiM ki vaha sAMsArika rAga-raMga aura deha ke banAva-zRMgAra meM na ulajhe varan zIla aura saMyama se apane tana ko sajAye 1. zIla aura saMyama kI mahimA, tuma tana zobhe ho| sonA cAMdI hIraka se, nahiM khAna pUjAI ho / 2. sadAcAra sAdApana dhAro, jJAna, dhyAna se tapa sinngaaro| para upakAra hI bhUSaNa, khAsa samajho marma ko jii| Jain Educationa International For Personal and Private Use Only
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________ * 88 * vyaktitva evaM kRtitva AcArya zrI mUlataH AdhyAtmika saMvedanA ke kavi haiM / sAmAjika anuSThAnoM, parva-tithiyoM, utsava-meloM Adi ko bhI Apane AdhyAtmika raMga diyA hai| __rakSA bandhana ko AcArya zrI ne jIva mAtra ke prati rakSA kA preraka tyauhAra batAyA hai-"bAMdho-bAMdho re, jatanA ke sUtra se, rakSA hovelA / " dIpAvalI, bhagavAna mahAvIra kA nirvANa divasa prajJA aura prakAza kA parva hai| yaha saMdeza detA hai ki hama aMdhakAra se prakAza meM jaaveN| prAcArya zrI ne dIpaka kI taraha sAdhanArata rahane kI preraNA dI hai "dIpaka jyoM jIvana jalatA hai, mUlyavAna bhAyA re jagat meM / satpuruSoM kA jIvana parahita, jalatA zobhAyA re jagat meM / / " holI vikAra-vigalana kA parva hai "jJAna-dhyAna kI jyoti jagA, duSkarma jalApro re, svArtha bhAva kI dhUla ur3Akara, prema bar3hAo re / rASTra dharma kA zuddha gulAbI raMga jamAyo re // " janmASTamI kA saMdeza hai--pazuoM ke prati prema bar3hAveM, jIvana meM sAdagI lAyeM, anyAya aura atyAcAra kA nIti pUrvaka mukAbalA kreN| AcArya zrI ke zabdoM meM "kRSNa kanhaiyA janme Aja, bhArata bhAra haTAne / guriNayoM kA mAna bar3hAne, hiMsA kA pApa ghaTAne // " loka jIvana meM zItalA saptamI aura akSaya tRtIyA kA bar3A mahattva hai| AcArya zrI ne zItalA mAtA ko dayAmAtA ke rUpa meM dekhA hai-"hamArI dayAmAtA thAne manAU~ devI shiitlaa|" akSaya tRtIya, akSaya dharmakaraNI kA preraNAdAyI tyauhAra hai| isa dina varSItapa ke pAraNe hote haiM / japa-tapa, dAna, tyAga aura Atma-sudhAra kI preraNA dete hue prAcArya zrI kahate haiM "akSaya bIja vRddhi kA kAraNa, tyauMhi bhAva vicAra / japa-tapakaraNI khaNDita bhAva meM, nahIM karatI uddhAra // " jaina paramparA meM cAturmAsa aura paryuSaNa parva kA vizeSa mahattva hai| jIvarakSA aura saMyama-sAdhanA kI vizeSa vRddhi ke lie sAdhu-sAdhvI varSAkAla meM eka Jain Educationa international For Personal and Private Use Only
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________ * zrAcArya zrI hastImalajI ma. sA. jagaha hI sthira rahate haiM / isa kAla meM dharma karaNI kI preraNA dete hue AcArya zrI kahate haiM " jIva kI jatanA kara lIje re / yo varSAvAsa dharma kI karaNI kara lIje re / dayA dharma ko mUla samajha kara, samatA rasa pIje re / / " paryuSaNa parva saba parvoM kA rAjA hai / isameM jJAna, darzana, cAritra aura tapa kI ArAdhanA karate hue apane svabhAva meM sthita huA jAtA hai / kRta pApoM kI AlocanA kara kSamApanA dvArA Atmazuddhi kI jAtI hai / viSaya kaSAya ghaTAkara AtmaguNa vikasita kiye jAte haiM / zrAtmollAsa ke kSaNoM meM AcArya zrI kA kavi hRdaya gA uThatA hai "yaha parva paryuSaNa AyA, saba jaga meM prAnanda chAyA re / tapa-japa se karma khapAvo, de dAna dravya - phala pAvo / mamatA tyAgI sukha pAyA re / / samatA se mana ko jor3o, mamatA kA bandhana tor3o, he sAra jJAna kA bhAyA re / / " * 86 isa prakAra AcArya zrI ne samAja meM Atma-bodha, samAja-bodha aura parvabodha jAgRta karane kI dRSTi se jo kAvyamaya upadeza diyA hai, vaha prAtmasparzI aura preraNAspada hai | 3. carita kAvya - carita kAvya sRjana kI samRddha paramparA rahI hai / rAmAyaNa aura mahAbhArata do aise graMtha rahe haiM, jinako AdhAra banAkara vividha carita kAvya race gaye haiM / jaina sAhitya meM triSaSTizlAkA puruSoM ke jIvana vRtta ko AdhAra banAkara vipula parimANa meM carita kAvya likhe gaye haiM / kathA ke mAdhyama se tattvajJAna ko janasAdhAraNa taka pahu~cAne kI yaha paramparA Aja taka calI A rahI hai / kathA ke kaI rUpa haiM .... yathA - dhArmika, paurANika, aitihAsika, laukika Adi / prAcArya zrI ne jina carita kAvyoM kI racanA kI hai, ve aitihAsika aura dhArmika - prAgamika AdhAra lie hue haiM / Jain Educationa International prAcArya zrI itihAsa ko vartamAna pIr3hI ke lie atyadhika preraka mAnate haiM | itihAsa aisA dIpaka hai, jo bhUle bhaTakoM ko sahI rAstA dikhAtA hai / Apake hI zabdoM meM For Personal and Private Use Only
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________ * 60 "yuga pradhAna saMtoM kI jIvana gAthA, unake anugAmI ko nhAyeM mAthA / rAga- aMdha ho, bhUlA jana nija guNa ko, dharma gAthA jAgRta karatI jana-mana ko / suno dhyAna se satya kathA hitakArI / / " * aura sacamuca AcArya zrI ne 210 chandoM meM bhagavAn mahAbIra ke prathama paTTadhara sudharmA se lekara Aja taka ke jaina AcAryoM kA itihAsa "jaina AcArya caritAvalI" meM nibaddha kara diyA hai / isameM kisI eka AcArya ke caritra kA AkhyAna na hokara bhagavAn mahAvIra ke bAda hone vAle pramukha jaina AcAryoM kI jIvana - jhAMkI prastuta kI gaI hai / isa kRti ke anta meM AcArya zrI ne dharma aura sampradAya para vicAra karate hue kahA hai ki donoM kA sambandha aisA hai jaisA jIva aura kAyA kA / dharma ko dhAraNa karane ke lie sampradAya rUpa zarIra kI AvazyakatA hotI hai / dharma kI hAni karane vAlA sampradAya, sampradAya nahIM, apitu vaha to ghAtaka hone ke kAraNa mAyA hai| binA saMbhAle jaise vastra para maila jama jAtA hai, vaise hI sampradAya meM bhI parimArjana cintana nahIM hone se rAga-dveSAdi kA bar3ha jAnA saMbhava hai / para maila hone se vastra pheMkA nahIM jAtA, apitu sApha kiyA jAtA hai, vaise hI sampradAya meM Aye vikAroM kA nirantara zodhana karate rahanA zreyaskara hai "dharma prANa to sampradAya kAyA hai, kare dharma kI hAni, vahI mAyA hai / binA saMbhAle maila vastra para Ave, sampradAya meM bhI rAgAdhika chAve / vAda haTAye, sampradAya sukhakArI // " vyaktitva evaM kRtitva AvazyakatA isa bAta kI hai ki dRSTi rAga ko chor3akara hama guNoM ke bhakta baneM - " dRSTi rAga ko chor3a, bano guNarAgI / " Jain Educationa International AcArya zrI ne itihAsa jaise nIrasa viSaya ko rAdhezyAma, lAvaNI, khyAla, rAsa jaisI rAga-rAginiyoM meM Abaddha kara sarasa banA diyA hai / apanI sAMskRtika evaM dhArmika paramparAoM ko kAvya ke dharAtala para utAra kara jana-jana taka pahu~cAne meM yaha 'caritAvalI' saphala bana par3I hai / For Personal and Private Use Only
Page #11
--------------------------------------------------------------------------
________________ * prAcArya zrI hastImalajI ma. sA. "yaha jina zAsana kI mahimA, jaga meM bhArI, lekara zaraNA tire ananta nr-naarii|" kI Tera zrotAoM ke hRdaya meM barAbara gUMjatI rahatI hai / isakI racanA saM. 2026 meM Deha gA~va (nAgaura) meM kI gaI thii| AcArya zrI ne "uttarAdhyayana" aura "antagar3a sUtra" ke preraka caritroM ko lekara bhI kaI carita kAvyoM kI racanA kI hai yathA-bhRgupurohita dharmakathA, pratyeka buddha nami rAjaRSi, jambUkumAra carita, mammaNa seTha carita, DhaMDhaNa muni carita, vijaya seTha, vijayAseThAnI carita, jayaghoSa vijayaghoSa carita, mahArAjA udAyana carita Adi / ye carita kAvya bividha rAga-rAganiyoM meM DhAlabaddha haiN| inakA mukhya saMdeza hai-rAga se virAga kI ora bar3hanA, vibhAva se svabhAva meM AnA, indriyajayatA, AtmAnuzAsana, samatA, zAMti aura vItarAgatA / 4. padyAnuvAda-AcArya zrI prAmaganiSTha vidvAn vyAkhyAtA, kavi aura sAhityakAra the / ApakA barAvara yaha cintana rahA ki samAja zAstrIya adhyayana aura svAdhyAya kI ora pravRtta ho, prAkRta aura saMskRta ke adhyayana-adhyApana ke prati usakI ruci jge| isI uddezya aura bhAvanA se Apane AtmapreraNA jagAne vAle 'uttarAdhyayana', 'dazavaikAlika' jaise Agama granthoM kA saMpAdana karate samaya sahaja, sarala bhASA zailI meM unake padyAnuvAda bhI prastuta kiye, tAki janasAdhAraNa Agamika gAthAoM meM nihita bhAvoM ko sahajatA se hRdayaMgama kara sake / Apake mArgadarzana meM paNDita zazIkAnta zAstrI dvArA kiye gaye padyAnuvAda sarala, spaSTa aura bodhagamya haiM / Apane 'tatvArthasUtra' kA bhI padyAnuvAda kiyA, jo aprakAzita hai| AcArya zrI kA kavi rUpa sahaja-sarala hai| guru gambhIra pAMDitya se vaha bojhila nahIM hai / bhASA meM sAralya aura upamAnoM meM lokajIvana kI gaMdha hai| jIbana meM ajJAna kA aMdhakAra haTakara jJAna kA prakAza prasphuTita ho, jar3atA kA sthAna cinmayatA le, uttejanA miTe aura saMvedanA jage, yahI Apake kAvya kA uddezya hai / "saccI sIkha' kavitA meM Apane spaSTa kahA hai jo hAtha dAna nahIM de sakate, ve niSphala haiM, jo kAna zAstra-zravaNa nahIM kara sakate ve vyartha haiM, jo netra muni-darzana nahIM kara sakate, ve nirarthaka haiM, jo pA~va dharma sthAna meM nahIM pahu~cate, unakA kyA aucitya ? jo jihvA 'jina' guNagAna nahIM kara sakatI, usakI kyA sArthakatA ? Jain Educationa International For Personal and Private Use Only
Page #12
--------------------------------------------------------------------------
________________ * vyaktitva evaM kRtitva "binA dAna ke niSphala kara haiM, zAstra zrabaNa bina kAna / vyartha netra muni darzana ke bina, take parAyA gAta / / dharma sthAna meM pahu~ca sake nA, vyartha mile ve pA~va / inake sakala karaNa jaga meM, hai satsaMgati kA dAMva / / khAkara sarasa padArtha bigAr3e, bola bigAr3e bAta / vRthA milI vaha rasanA, jisane gAI guna jina guNagAta // " AcArya zrI ne apane jIvana ko jJAna, darzana, cAritra aura dAna, zIla, tapa, bhAva kI ArAdhanA meM manoyogapUrvaka samarpita kara sArthaka kiyaa| saMthArApUrvaka samAdhibhAva meM lIna ho Apane mRtyU ko maMgala mahotsava meM badalakara sacamuca apanI "saMkalpa" kavitA meM vyakta kiye hue bhAvoM ko mUrta rUpa pradAna kiyA hai gurudeva caraNa vandana karake, maiM nUtana varSa praveza kruuN| zama-saMyama kA sAdhana karake, sthira citta samAdhi prApta karU~ // 1 // tana mana indriya ke zubha sAdhana, paga-paga icchita upalabdha kruuN| ekatva bhAva meM sthira hokara, rAgAdika doSa ko dUra karU~ / / 2 / / ho citta samAdhi tana mana se, parivAra samAdhi se vicruuN| avazeSa kSaNoM ko zAsanahita, arpaNa kara jIvana saphala karU~ / / 3 / / nindA vikathA se dUra rahU~, nija guNa meM sahaje ramaNa kruuN| guruvara vaha zakti pradAna karo, bhavajala se naiyA pAra karU~ / / 4 / / zamadama saMyama se prIti karU~, jina AjJA meM anurakti kruuN| paraguNa se prIti dUra karU~, "gajumuni' yo AMtara bhAva dharU~ / / 5 / / niSkarSataH kahA jA sakatA hai ki Apane kavitA ko vicAra taka sImita nahIM rakhA, use AcAra meM DhAlA hai / yahI ApakI mahAnatA hai| -adhyakSa, hindI-vibhAga, rAjasthAna vizvavidyAlaya, jayapura Jain Educationa International For Personal and Private Use Only