________________
યોગસાર પ્રકરણ/પંચમ પ્રસ્તાવ/બ્લોક-૩૬–૩૭
શ્લોકાર્થ :
૨૨૭
ગર્ભમાં એકલો રહ્યો, એકલો જન્મ્યો, એકલો મૃત્યુ પામીશ, તોપણ હે મૂઢ ! પત્ની આદિને મમત્વથી કેમ જુએ છે ? ।।૩૬લા
ભાવાર્થ:
સિદ્ધ અવસ્થામાં આત્મા દ્રવ્યથી અને ભાવથી સર્વ સંગ વગરનો છે અને ભાવથી સંગ વગરની અવસ્થાથી જ દ્રવ્યથી સંગ વગરની અવસ્થા પ્રાપ્ત થાય છે. છતાં ભાવથી સંગ છોડવો અતિદુષ્કર છે. તેથી સંસારને કદર્શનારૂપે અને મોક્ષને સુખરૂપે જોનારા મહાત્માઓ પણ ભાવથી સંગબુદ્ધિનો પરિહાર કરી શકતા નથી. તેથી પત્ની આદિ જે કોઈ પ્રત્યે ચિત્તને પ્રતિબંધ હોય તે પ્રતિબંધને કારણે તેના પ્રત્યે મમત્વબુદ્ધિને ધારણ કરે છે. આ મમત્વબુદ્ધિના પરિહારનો ઉપાય પદાર્થનું વાસ્તવિક અવલોકન છે. તેથી તે અવલોકનને બતાવતાં કહે છે કે હે મૂઢ ! તું ગર્ભમાં આવ્યો ત્યારે ૫૨ભવથી કોઈને સાથે લઈ આવ્યો નથી. એકલો જ આવ્યો છે અને ગર્ભમાં એકલો જ રહ્યો છે. વળી, જન્મ્યો ત્યારે પણ એકલો જ જન્મેલો, કોઈને સાથે લઈ જન્મ્યો નથી. વળી, મૃત્યુ પામીશ ત્યારે પણ એકલો જ મૃત્યુ પામીશ પરંતુ કોઈને સાથે લઈને અહીંથી જવાનું નથી. તેથી ફલિત થાય છે કે, ગર્ભકાળમાં પણ દ્રવ્યથી કોઈનો સંગ નહોતો, જન્મકાળમાં પણ દ્રવ્યથી સંગ ન હતો, મૃત્યુકાલમાં પણ દ્રવ્યથી સંગ નહિં હોય, તેવાં પત્ની આદિ પ્રત્યે સંગની બુદ્ધિ કરીને તેઓને મમત્વથી કેમ જુએ છે ? અર્થાત્ આ મમત્વની બુદ્ધિ જ તને પૂર્ણસુખમય મોક્ષસુખની પ્રાપ્તિમાં બાધક છે માટે પદાર્થના સ્વરૂપનું સમ્યક્ પર્યાલોચન કરીને મમત્વબુદ્ધિનો ત્યાગ કર. II39]] અવતરણિકા -
ભાવશુદ્ધિ માટે વૈરાગ્ય ઉલ્લસિત કરવા કહે છે
શ્લોક ઃ
पापं कृत्वा स्वतो भिन्नं कुटुम्बं पोषितं त्वया । ૩:વું સન્નિષ્યને સ્વેન, પ્રાન્તોઽસિ દ્દા મહાન્તરે? ।।।।
हा
