________________
૧૦૧૮
બત્રીશીના સથવારે-કલ્યાણની પગથારે
હોય છે જે પ્રતિયોગી ક્યારેક પણ ઉત્પન્ન થવાનો હોય, વળી એની કારણ સામગ્રીમાં પ્રાગભાવનો પણ સમાવેશ હોય છે.
આનો અર્થ એ થાય છે કે પ્રાગભાવ અવશ્ય સ્વપ્રતિયોગીનો જનક બને જ એવો નિયમ છે. એટલે, દુઃખનો પ્રાગભાવ લંબાવા છતાં અંતે તો એ સ્વપ્રતિયોગીભૂત દુ:ખને પેદા કરશે જ. એટલે પ્રાયશ્ચિત્ત કરવા છતાં દુઃખ તો ભોગવવું જ પડવાથી પ્રાયશ્ચિત્ત વ્યર્થ જશે જ.
એટલે કર્મને છોડીને ધ્વંસને પુરુષાર્થના દ્વાર તરીકે સ્વીકારવો એ ઉચિત નથી. ને તેથી પૂર્વભવીય પુરુષાર્થના દ્વાર તરીકે કર્મને સ્વીકારવું એ જ યોગ્ય છે. વળી પૂર્વે જોઈ ગયા એમ ઇહભવીય પુરુષાર્થ કર્મના દ્વાર તરીકે કહી શકાય છે. એટલે વસ્તુતઃ દૈવ અને પુરુષકાર બન્ને દ્વાર રૂપે લઈ શકાતા હોવાથી માત્ર દ્વારરૂપ હોવાના કારણે એ બેને અકારણ-અન્યથાસિદ્ધ કહેવા એ ઉચિત નથી.
આમ, દરેક કાર્યપ્રત્યે દૈવ અને પુરુષાર્થ બન્ને જરૂરી છે એ નિશ્ચિત થયું. છતાં દૈવ અને પુરુષકાર જો વિષમબળી હોય તો એ વખતે કોઈ વિશેષતા થાય ? એવી સંભવિત જિજ્ઞાસાનો ઉત્તર વિચારીએ. દૈવ અને પુરુષાર્થમાં જો દેવ બળવાન હોય તો એ પુરુષકારને હણે છે. એટલે કે પુરુષકારને સ્વફળજનન કરતાં અટકાવે છે. આશય એ છે કે જ્યારે દૈવ અને પુરુષાર્થ પરસ્પર વિરોધી હોય ત્યારે જે બળવાન હોય તે સ્વકાર્ય કરે છે અને નિર્બળને સ્વકાર્ય કરવા દેતું નથી. જેમકે અમુક આદમીને દૈવ નિર્ધન બનાવવા ચાહે છે ને એનો પુરુષાર્થ ધનવાન્ બનવાનો છે. આમાં દૈવ જો બળવાન્ હોય તો એ પુરુષાર્થને હણે છે. એ બે રીતે પુરુષાર્થને હણે છે. (૧) રોગ વગેરે પેદા કરીને પુરુષાર્થને જ હણી નાખે છે. (૨) જો પુરુષાર્થને ન હણી શકાય તો વચેટીયા દલાલ દ્વારા વિશ્વાસઘાત કરાવવો વગેરેરૂપ કોઈ એવું પરિબળ ઊભું કરે છે જેથી પુરુષાર્થ સફળ થઈ શકતો નથી. અર્થાત્ પ્રબળ દૈવ પુરુષાર્થને સ્વરૂપે
