Page Text
________________
======
===
==
૧૦૨
-જૈન યુગ–
તા. ૧-૧- ૩૪. જૈન પંચાંગ કેવી રીતે પ્રસિદ્ધ થાય? આવ તે એકાદ દિવસના ફેર જરૂર આવે. તેથી જે તિષિએ
જે વાર પ્રચલિન પંચામાં આવતા હોય તે તિથિએ તેજ પ્રાચીન કાળથી ન્યાયાદિ અનેક દર્શને જૈનાચાર્ય પ્રણીત વાર મળી શકશે નહિ. તે પણ જૈનાચાર્યને મત મુજબ જ અત્યારે વિદ્યમાન જોઈ શકીએ છીએ. તેમજ પ્રાકૃત ભાષાનું પંચાંગ બનાવવામાં આવ્યું હોય તે તે એકજ પંચાંગ પ્રમાણ પ્રચર સાહિત્ય પણ જવામાં આવે છે, એટલું જ નહિ પરંતુ આખા આર્યાવ્રતમાં તિથિનું ચૂલમાન અવશ્ય મળતું થાય છે. કલિકાલ સર્વત શ્રીમદ્ મચંદ્રાચાર્ય વિરચિત પ્રાકૃત વ્યાકરણ અથાત દેશ દેશાંતર અક્ષાંશ રેખાંશ પ્રમાણે તિથિની ઘટતથા પ્રાદિભવ અપભ્રંશ ભાષાનું વ્યાકરણ પણ જૈનાચાર્ય કાઓમાં ઓછો વત્તાપણું અવશ્ય આવવાનું, તેનું કારણ એ બનાવી ને તે વખતની દેશભાષાને સુરક્ષિત કરી અને છેવટ છે કે સૂર્ય પ્રાપ્તિ પ્રમાણે મોટામાં મોટા દિવસ ૧૮ મુદ્દત્ત ગુજરાતી ભાષાનો પ્રાદુર્ભાવ થશે તેમાં પણ જૈનાચાયોએ મુખ્ય એટલે કે ઘટિકાને હાઈ સિંદ છે તે વખત ૧૨ મુદત્ત અટલ ભાગ ભજવેલો છે. એમ તે અર્વાચીન કાલના પ્રખર ભાષા- ૨૪ ઘટિકાની રાત્રિ હોય છે. તે જ પ્રમાણે મેટામાં મોટી રાત્રિ શાસ્ત્રીઓ પણ કબુલ કરે છે. પરંતુ જ્યોતિષવિદ્યા જેવી ચમત્કારીક ૩૬ ઘટિકાની આવે છે. આ દિનમાન માત્ર હિંદુસ્તાનની ઉત્તરે અને વ્યવહારોપયોગી વિદ્યાનું ખેડાણ આપાણીમાં તેવા ઉપનું થયું થોડા પ્રદેશ સુધી લાગુ પડે છે. પરંતુ ઇગલાંડની વેધશાળાનું હેય તેમ જણાતું નથી. છતાં એક વખત જયપુરની વધશાળા મુખ્ય સ્થળ ગ્રીનીચ ૫૧ અક્ષાંશ ઉપર હોવાથી ત્યાં મેટામાં જેવાને માટે હું ગ, હતા. ત્યારે ત્યાં નિર્વેિદાચાર્ય મોટ નિમાન ૪૦ ઘડીનું અને તે દિવસ રાત્રિમાન ૧૦ ઘડીનું કેદારનાથજીને પરિચય થતાં તેમણે એવી વાત કરી કે આ યંત્રો હોય છે. આ પ્રત્યક્ષ પ્રમાણને વિષય અત્યારે અનુભવાય છે પ્રખર જેને નિર્વિદાચાર્ય મહેન્દ્રરિત યંત્રરાજ નામક ત્યારે ભરતખંડની બહાર દિનમાન નાનું હું કેવી રીતે થાય ગ્રંથ ઉપરથી બનાવેલ છે. અને તે વેધશાળામાં મુખ્ય મંત્રનું તે વિષયક ગણિતને ખુલાસો એટલે કે ૩૬ ઘડીથી મેટું નામ પણ યંત્રરાજ એવું રાખવામાં આવેલ છે. અને તે યંત્ર દિનમાન વિગે. કિવી રીતે ગવું તે સુર્ય પ્રજ્ઞપ્તિ અને અન્યોતિષ યંત્રરાજ) દેવી રીતે બનાવવું તેની ઉપપનિક સરલ પ્રક્રિયા કરડક ઉપરથી હું સમજી શક્યા નથી, તેમાં જે એ વિથ જયપુર મહારાજ જયસિંદ કરેલી જયસિહકારિકામાં બહુ હોય તે કઈ પણ તાતા મુનિરાજ અથવા શ્રાવક હોય તે તે વિસ્તારથી આપેલી છે, એવું જયપુરના રાજ જ્યોતિષી વિષયનો ખુલાસો કરવા કપા કરશે તે હું તેમનો આભાર માનીશ. પંડિત ગોકુલચંદ ભાવન વિરચિત નિષ મંત્રાલય વેધપથ હાલમાં મહેન્દ્રસુરિકૃત યંત્રરાજ ગ્રંથ મને પ્રાપ્ત થયું છે. દર્શક નામના ગ્રંથમાં પૃષ્ઠ ૬૪-૬૫ માં જણાવેલ છે. તેના ઉપર મલયે સુરિન ટીકા કરે છે. તેમજ તેના ઉપર આ વધાળા નવા પછી મારા અંતઃકરણમાં એવા વિચાર અનારસના નિર્વિદ ભાસ્કર સુધાકર દિવદીત પ્રતિભાઉપન થયો કે આપણા પ્રાચીન આચાર્યોએ તિષવિદ્યાનું બોધક પણ છે. આ મહેન્દ્રસુરિ શ્રીમદ મનસુરિન રિાગ્ય પણ મંથન કરેલું હોવું જોઇએ.
હતા. અને આ ગ્રંથ ભચમાં તેમણે રહે છે. તેમાં સ્થાને હમણાં સૂર્ય પ્રજ્ઞપ્તિ અને નિપ કરડક ગ્રંથ વિચારતાં
શક ૧૨૯૨ છે. એટલે સંવત ૧૪ર૭ થાય. આ ગ્રંથમાં અનેક તેમાં રહેલા અદ્ભૂત ચમત્કારીક જ્યોતિષ વિદ્યા વિષયક રચના
14તના યંત્રો, ગ્રહના વધ લેવાની રીતિ તેમજ પંચાંગના તેમજ નક્ષત્ર ગણના કે જેને શ્રીમાન ભાસ્કરાચાર્ય જેવાની
અનુકુલ સ્પષ્ય ગ્રહ અને ભાવે સાધવાની રીત પણ સરલ કલ્પનાઓ મળતી થાય છે, પરંતુ તેનાચાર્યના મન પ્રમાણે પાન આપેલ છે. અને તેની પ્રતિભાબેધકને કન શ્રીમાન પાંચ વર્ષને ૧ એક યુગ અને તેના ૧૮૩૦ દિવસ એટલે કે વિદી જેવા મફત કે પ્રશંસા કરે છે. આ ગ્રંથ પંચાંગને એક વર્ષના ૩ દિવસ થાય છે, જ્યારે વર્તમાન પ્રચલિત
પણું ઉપયોગી થાય તેવો છે. કારણ કે તેમાં આપેલ ગણિત પંચાંગમાં ૩૬૫ દિ. ૧૫. ૩૧ પા. ૩૧ વિપળ ૨૪ પ્રતિવિપળ
જયપુરની વધશાળા સાથે અંશે અંશ મળતું થાય છે. તો આટલું વર્ધમાન અર્થસિધ્ધાંતાનુસાર છે. ગ્રહ લાધવીય પંચાંગ
સુર્યપ્રજ્ઞમિના ગણિત સાથે સ્પષ્ટ પ્રહ આ યંત્રરાજ ઉપરથી પ્રમાણનું વર્ધમાન ૩૬૫ દિ. ૧૫ છે. ૩૧ પળ ૩૦ વિપળ છે
કરવામાં આવ્યો હોય ને સારામાં સારું વિધ સિદ્ધ ગણિત સાથે ત્યારે સિધ્ધાંત શિરોમણિ પ્રમાણ વધે માન ૩૬૫ દિ. ૧૫ ધ.
રેન પંચાંગ સંપૂણું મળતું થાય એમ હું માનું છું. વિશેષમાં મને ૩ પળ ૨૨ વિપળ ૩૦ પ્રતિવિપળ છે. આ ત્રણે ગ્રેના
એમ પણ જણાવ્યુ છે કે મયં પ્રજ્ઞપ્તિ અને જ્યોતિષ કરકમાં સર્ચ વિમાનમાં બંદ તે છે. પરંતુ તે બંદ ઘણાજ આછા છે.
ચંદ સિવાય બીજ પ્રદાનુસ્પષ્ટીકરણુકવી રીતે કરવું તે પણ આપેલ મહાભારતના કાળમાં જે પંચગે ચાલતાં તેનો ઉલ્લેખ
નથી. તે પકાર' જ્ઞાતા બનાવવા કૃપા કરશે તે આભારી થઈશ. વિરાટપર્વ અધ્યાય પર બ્લોક ૨ જામાં આપેલ છે. તે પ્રમાણે
આ લખવાને હેતુ એવું થાય છે કે પ્રથમથી જ ચચાં વર્ષ માન બરાબર ક દિવસનું, પાંચ વર્ષનો ૧ એક યુગ અને
થાય અને આપણું મહાન આચાર્ય, મુનિરાજે તેમજ વિદ્વાન એક યુગમાં રે બે અધિક માસ એમ ના નિર્વિવાદ સિદ્ધ થાય
તથા સુજ્ઞ શ્રાવકે પોતાનો અભિપ્રાય દર્શાવે તે માટે તે છે. વન માનકાળે જે પંચાંગે બને છે ને પંચાંગમાં દરેક કાર્યમાં સરલ માર્ગ થાય છે. નાને કાળ સરખા માનેલા છે તે વાતવીક નથી. જૈનાચાર્યનું
લીનીક નથી. જેનાચાર્યનું આ બાબતમાં તેને પત્રકારોએ પણ પોતાની નોંધમાં નક્ષક વિષયક જે મન્તવ્ય છે તેની સાથે સંપૂર્ણ માનાપણું આ વિષયને સ્થાન આપવું, સાથે કાર પણ મુનિરાજ તથા સિધ્ધાંત શિરોમણિ ગ્રંથકતાં શ્રીમાન ભાસ્કરાચાર્યનું થાય છે સત્ત શ્રીલંકાના આવેલા અભિપ્રાય પ્રસિદ્ધ કરશે તે મારા
એટલે કે નક્ષત્રમાં ચંદ્રની ગતિ છે જેનાચાયોએ માનેલી છે. આરબલા કાર્યને ઉત્તેજન મળશે, સુષ કિ બહુના. તે ભાસ્કરાચાર્ય અર કરેલી છે. વર્તમાન પંચાંગને આરંભ તા -4 ) લિ. મુનિ વિકાશવિજય કયા કાળથી હોઈ શકે તે કલ્પના કરવી મુશ્કેલ છે. પરંતુ જે
કે તપગચ્છ ઉપાશ્રય, એ પ્રાપ્ત પ્રમાણે નક્ષત્ર વગણના રખાને પંચાંગ કરવામાં પાશ ગુદ ૧૧, ૧૯૯૯, |
પાલનપુર (ગુજરાત).
| SR No. | 536274 |
| Book Title | Jain Yug 1934 |
| Original Sutra Author | N/A |
| Author | Mohanlal Dalichand Desai |
| Publisher | Jain Shwetambar Conference |
| Publication Year | 1934 |
| Total Pages | 178 |
| Language | Gujarati |
| Classification | Magazine, India_Jain Yug, & India |
| File Size | 20 MB |