________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
જ્ઞાનપ્રામાણ્યવાદ
લેખકઃ-શ્રીયુત જીવરાજભાઈ ઓધવજી દેાશી.
Theory of the Validity of Knowledge.
અવગ્રહ, ઇહા, અપાય અને ધારણા-એ સાંવ્યવહારિક પ્રત્યક્ષ જ્ઞાનના ઉપયેગના ચાર અશા છે; એટલે આ પ્રત્યક્ષ જ્ઞાન ક્રમશ: વિસ્તૃત થાય છે, તેની આ વિકાસની ક્રમશઃ ભૂમિકા છે. ઘડા જેવા એક કાઇ પણ પદાર્થ દષ્ટિગોચર થતાં પ્રથમ ચક્ષુઇન્દ્રય અને ઘડાના સંબંધ થાય છે, તે આગળ ચાલતાં આ કાંઇ પદાર્થ છે એવું જ્ઞાન થાય છે, પછી તે પદાથ શુ છે, ઘટ છે કે પટ છે કે કોઇ બીજી વસ્તુ છે એવી વેચારણા શરૂ થાય છે, તે વિચારણાને અંતે આ ઘટ છે અને પટ નથી એવા નિ ચ થાય છે, અને હવે નિર્ણય થયા પછી તે નિણું યાત્મક જ્ઞાન મનમાં સ`સ્કારરૂપે ધારણુ કરવામાં આવે છે, તેને ધારણા કહે છે. આ ધારણા જ્ઞાન સ્મૃતિ વાસના વિગેરેતુ કારણ છે. શાસ્ત્રમાં વ્યંજનાવગ્રડુને આન્તમૈહૂિતિક બતાવ્યા છે, અર્થાવગ્રહુને એક સમયને! તાન્યે છે, અપાયને પણ આન્તમહૂનિક ખતાન્યેા છે. ધારણાના સમય પણુ અન્તર્મુહૂતના છે. ધારણા થયેલ જ્ઞાન સ ંધ્યેય અથવા અસ'ધ્યેય ફાળ વાસના સંસ્કારરૂપે રહે છે,
સવાલ એ જોવાના ઊત્તે થાય છે કે જ્ઞાનના આ પ્રમાણેના ક્રમશઃ વિકાસથી પ્રાપ્ત થયેલ નિણું યાત્મક જ્ઞાન અર્થાત્ અપાયાંશ જ્ઞાન કાયમ પ્રમાણુ જ્ઞાન હોય છે કે અવચા -અપ્રખાણ પણ દેય છે; અને જો કેટલેક પ્રસગે અપ્રમાણુ નીકળે તેા તેના શ! કારણ છે અને ાન પ્રમાણુ છે કે અપ્રમાણુ છે તે નક્કી કરવાના કથા કથા સાધના છે. છેટેથી જોતાં દૂર રહેલ વસ્તુ આપણુને પાણી જેવી જણાય છે, પાસે જઇને વધારે તપાસ કરતાં તે ફક્ત પાણીના ઝાંઝવા જણાય છે. એક વસ્તુ સર્પ જેવી જણાય છે, વધારે ખારીકીથી જોતાં તે દેરડુ જણાય છે. ધાળે પાઉડર ોતાં તે ખેાળી ખાંડ જણાય છે, તેના ઉપયોગ કરતાં ધોળા પાઉડરમેરીકા જેવા જાય છે. એટલે ઘણીવાર પ્રથમ દર્શોને વસ્તુના કરેલ નિષ્ણુ ચ ખોટા ઠરે છે. આનુ છુ કારણ છે ? શુ જ્ઞાનના સ્વભાવમાં કાંઇ દોષ છે કે જેથી - અયથા પણું જ્ઞાન થાય છે, અથવા જ્ઞાનનેા સ્વમાત્ર તા યથાર્થ જ્ઞાન આપવાને જ છે, અને જે અયથાર્થ-અપ્રમાણુ જ્ઞાન થાય છે તેનું કારણુ જ્ઞાનના સ્વ ભાવમાં નથી પણ ભીન્ત કારણેાથી છે અર્થાત્ સ્વત: નથી, પણુ પરત: છે, ( ૧૧૬ ) ન
For Private And Personal Use Only
