Page Text
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
પાતલ-પરમતત્ત્વ
સ્વભાવની ઝાંખી થાય છે; માટે એકાગ્ર ચિતાનધ્યાન આત્મસાક્ષાત્કાર માટે આવશ્યક ક્રિયા છે.
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
૧૦૫
सन्ध्ये दिनरात्रिभ्यां केवलश्रुतयोः पृथक् । भटः केवलारूणोदयः ॥
(જ્ઞાતાસાર ૨૬ )
પંડિત પુરુષો તેને અનુભવજ્ઞાન કહે છે જે કેવળ જ્ઞાન અને શ્રુજ્ઞાનથી, જેમ દિવસ અને ગત્રિ ભિન્ન છે તે ભિન્ન-વચમાં છે અને કેવળજ્ઞાનરૂપી સૂર્યના અરુપ છે. અત્યંત્ અનુભવાત શ્રુતજ્ઞાનનુ ઉત્તરમાતી અને કેવળજ્ઞાનનું અંતર રહિત પૂર્વભાવી છે. તેનું ઝુ ં નામ પ્રાતિમજ્ઞાન છે. તારકજ્ઞાન કેવળ જ્ઞાન છે; કારણુ વળજ્ઞાતમાં રૂપી અરૂપી સર્વ દ્રશ્યેા તેના સર્વ ભાવ-પર્યાયા સક્તિ એક સાથે જાણી શકાય છે. અંગ્રેજીમાં જેમ intuition કહેવામાં આવે છે, તેવા વિશિષ્ટ પ્રકારનું આ પ્રાતિભજ્ઞાન જોવામાં આવે છે.
શાંત એકત્ર ચિત્તની આવશ્યકતા બતાવ્યા પછી શ્રી હરિભદ્રસૂરિ મહારાજ પંદરમાં ઊડશકમાં સાલબત નિરાલંબત ધ્યાનનું સ્વરૂપ બતાવે છે, અને તેના ફૂલ તરીકે પ્રાપ્ત થતાં આત્માના કૈવલજ્ઞાન અને કેવલરૂપનું ક્રમશઃ વર્ષોંન કરે છે. સાલબત યાગમાં અતિશયે સાથે ગિરાજતાં, અને જગતને દેશના દેતા જિતેન્દ્ર ભગવાનના રૂપનું –ભગવાનની ધર્મકાયાનું ધ્યાન કરવા ફરમાવે છે. તે ા શુધ્યાનમાં એકાત્ર થતાં જીવના પાપો ક્ષીણ થાય છે, માહુ ચાણ્યો જાય છે અને શુકલત્તાનાપયોગમાં વર્તતા છત્ર પ્રાતિમસ`ગતતત્ત્વમાંø: થાય છે. મને ટીકાકાર એવા અર્થે કરે છે કે પ્રતિભા એટલે મતિ તેનાથી જેને તત્ત્વદર્શન થયું છે. પ્રાતિમજ્ઞાન યોગશાસ્ત્રના પારિભાષિક શબ્દ છે, પાતંજલ ચોગદર્શનમાં પ્રાતિમજ્ઞાનનું સ્વરૂપ બતાવ્યું છે. પ્રાતિમાઢા સમ્૩-૩૩. પ્રાતિમજ્ઞાનથી યોગી સર્વે જાગે છે. તે તારકજ્ઞાનનું પૂરૂપ
છે. જેમ પ્રભા સૂર્યોદયનું પૂર્વરૂપ છે. તારક જ્ઞાનનું સ્વરૂપ ૩-૧૪ માં બતાવેલ છે કેઃ-તારા'
ય
મ થાય થનમાં ચેતિ વિવેક' જ્ઞાનમ્ તારકજ્ઞાન વિવેકથી-સ્વપરના વિવેકથી ઉત્પન્ન થૉલ પરિપૂર્ણ જ્ઞાન છે. તે સષિ-વિષયના સભાવા-પર્યાયને એક સાથે ગ્રહણ કરે છે. તે જ્ઞાન તારક કહેવાય છે; કારણ સંસાર-સાગરથી તારે છે. જૈન દર્શનમાં બતાવેલ મતિ, શ્રુત, અત્રિ, મનઃપયય અને કેવળજ્ઞાનમાં પ્રાતિ
પ્રાતિભ્રજ્ઞાન અથવા અનુભવજ્ઞાનથી શુદ્ધ આત્મા સ્વરૂપની ઝાંખી થાય છે. તે શુક્ર સ્વરૂપના પ્રકાશના કરણે! અંતરાત્મામાં પડે છે તેના દન થાય છે પણ જ્ઞાનમાં આત્મા પરમાત્મસ્વરૂપ થઈ જતા નથી, તેમ તે સ્થિતિ કાયમ રહેતી નથી; પણ એક વખત આત્મતત્ત્વતા દર્શન થતાં અંતરાત્માને પૂગુ સતેાત્ર થાય છે, કારણ :
અને તારકજ્ઞાનનાં નામો બતાવ્યાં નથી. પ્રાતિજ્ઞાનવત્ ઇચ્છે ટટ તદ્ ભૂત તત્ પર મ" ત્રÇ ॥ ચોગદર્શનમાં સુપ્રસિદ્ધ જ્ઞાન વિશે છે આપણા પૂર્વાચા હરિભદ્રસરની જેવા તત્ત્તવિવેચક એ પ્રતિભ શબ્દ જૈન પરિભાષામાં પણ ગ્રહણ કર્યું તેમાં આવે છે. જૈનદર્શન પ્રમાણે પ્રતિભજ્ઞાન પરમાધિજ્ઞાન છે, જે સર્વ રૂપી દ્રવ્યોને જોઈ શકે છે અને કેવળજ્ઞાનનું પૂર્વરૂપ છે. જ્ઞાનસારના અનુભવાષ્ટકમાં યશોવિદ્યજી મહારાજ અનુભવજ્ઞાનનું સ્વરૂપ બતાવે છે કે :
આ પ્રકારના જ્ઞાનને પ્રાતિસજ્ઞ!ન એટલે મતિમાંથી ઉત્પન્ન થયેલ પ્રતિમા-માંતસ્તત્ર મયં પ્રાતિસમ્) જ્ઞાન કર્યું છે; જ્યારે કેવળજ્ઞાન મતિથી થયેલુ
નથી, પણ આત્માનું શુદ્ર સ્વરૂપ જ છે.
પરતત્ત્વ-સિદ્ધસ્વરૂપના દન થતાં સવ વસ્તુ દૃષ્ટ ખને છે તે જ સત્ય (rel) છે, તે જ પરબ્રહ્મ છે ( all conprehensiva), તેનાથી કાઈ મહત્મેાટુ' નથી.
આત્માને એકવાર સાક્ષાત્કાર–અનુભવ થયા પછી દેવળજ્ઞાન કેવી રીતે થાય છે તેને ક્રમ ૮-૯-૧૦ના
For Private And Personal Use Only
| SR No. | 531702 |
| Book Title | Atmanand Prakash Pustak 061 Ank 05 06 |
| Original Sutra Author | N/A |
| Author | Jain Atmanand Sabha Bhavnagar |
| Publisher | Jain Atmanand Sabha Bhavnagar |
| Publication Year | 1963 |
| Total Pages | 48 |
| Language | Gujarati, Hindi |
| Classification | Magazine, India_Atmanand Prakash, & India |
| File Size | 6 MB |