________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
ધ્યાન IS^^^^^^^^.we -~~-~~~-~~]
અત્યંતર તપમાં જેને સમાવેશ થાય છે એવા ધ્યાન માટે ગયા લેખમાં દર્શાવ્યા મુજબ અહિં આપણે જરા વિસ્તારથી વિચાર કરીએ. માત્ર જેનદર્શનમાં જ નહિ પણ લગભગ સર્વ દર્શનકારોએ ચિત્તની એકાગ્રતા ઉપર સવિશેષ ભાર મૂક્યો છે. એ એકાગ્રતાથી વ્યવહારિક કાર્યો તેમજ આત્મિક સાધનાઓ સચોટતાથી યથાર્થ સ્વરૂપમાં ધાર્યા સમયમાં કરી શકાય છે. આ પ્રકારની એકાગ્રતાથી-તન્મય કિંવા ચિદ્ર૫તા પ્રાપ્ત કરવામાં ધ્યાન એક સાધન તરીકે અગ્રસ્થાન ધરાવે છે. એ તે સૌ કાર્યને વિષય છે કે જ્યાં લગી મન સ્થિર નથી હતું ત્યાં લગી તન્મયતાની વાતો કરવી તે હવામાં બાચકા ભરવા જેવું છે. એ સંબંધમાં પ્રખર અને વિદ્વાન સંતના હવાલા આપી શકાય.
જબ લગ મન આવે નહિ ઠામ,
તબ લગ કિયા સવે નિઃપરિણામ. મન સાધ્યું તેણે સઘળું સાધ્યું–શ્રીમદ્ આનંદઘનજી मन एव मनुष्याणाम् कारण बंधमोक्षयोः ।
આમ ચંચળદશા ધારણ કરતાં મનરૂપી માંકડાને કાબુમાં રાખવા સારૂ આત્મારૂપી મદારીને એકાગ્રતારૂપી રસી યાને દોરડાની અગત્ય રહે છે. એ એકાગ્રતા જેટલા અંશે ધ્યાન મારફતે લાભી શકાય છે તેટલા અંશે અન્ય કઈ રીતે મેળવી શકાતી નથી. આમ પરિસ્થિતિ હોવાથી જ ધ્યાનના મૂલ્ય ઝાઝેરા છે. એથી જ સર્વ દર્શનેમાં એ પરત્વે ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.
જૈનદર્શનમાં એના ચાર પ્રકાર બે રીતે ગણવામાં આવ્યા છે. એ ઉભય રીતે બરાબર સમજી લેવાની જરૂર છે. યથાર્થ સમજ પછીને અમલ જરૂર કંઈ ને કંઈ પ્રગતિના પંથે પ્રયાણ કરાવે છે.
૧ આર્ન, ૨ રોદ્ર, ૩ ધર્મ અને ૪ શુકલ-એમ ચાર ભેદ દયાનના પ્રથમ રીતે છે. વળી એ દરેકને ચાર-ચાર પિટાભેદ છે તે આ પ્રમાણે
For Private And Personal Use Only
