Page Text
________________
સારો એવો પ્રચાર હોવો જોઈએ, આથી લોકોને કાશી પ્રત્યે આકર્ષિત ચાલો, આપણે સહુ ત્યાં જ મૃત્યુ પામીશું. કરવા માટે કાશી મોક્ષભૂમિ હોવાની આ માન્યતા પ્રસારિત કરવામાં સંત કબીરની આવી વાત સાંભળીને પંડિતો પુનઃ આશ્ચર્યચક્તિ આવી હોય. લોકો કાશીમાં આવે અને મૃત્યુ પામે તો પુરોહિતો અને થઈ ગયા. એમણે કહ્યું કે અમે તમને મગહરને બદલે અહીં કાશીમાં પંડિતોને દાન-દક્ષિણા મળે. આવી માન્યતા બીજા ધર્મોમાં પણ અંતિમ સમય ગાળવા માટે આગ્રહ કરવા આવ્યા છીએ અને તમે હોય છે. કબીરસાહેબે અંધવિશ્વાસને અળગો કરવાની સાથોસાથ અમને અંતિમ સમય માટે મગહરમાં લઈ જવા માગો છો? તમે શા એમ કહ્યું કે એમના પ્રાણ કોઈ પણ ભૂમિમાં ચાલ્યા જાય, એનું કશું માટે મગહરમાં મૃત્યુ પામો છો? ત્યારે સંત કબીરે હસતાં હસતાં મહત્ત્વ નથી, કારણ એટલું જ કે તેઓ નિજસ્વરૂપ રામમાં લીન છે. કહ્યું, “મગહર મરે, મરે નહિ પાવૈ, અત્તે મરે તો રામ લજાવૈ. તેઓ કહે છે
સ્થાનવિશેષની વાતનો છેદ ઉડાડતાં સંત કબીર પંડિતોને કહે છે કે ક્યા કાશી ક્યા મગહર ઉસર, જો પૈ હૃદય રામ બર્સ મોરા અરે મગહરમાં મૃત્યુ પામવાથી તો તમને મોક્ષ મળશે. પણ એ જો કાશી તન તરૈ કબીરા, તો રામહિ કહુ કૌન નિહોરll પછીનું માર્મિક વાક્ય એ કહે છે કે મગહર સિવાય જો કોઈ અન્યત્ર
અહીં એમની નિજસ્વરૂપ રામમાં રમમાણ સ્થિતિ જોવા મળે મૃત્યુ પામે તો એ એના રામને લજવે છે. છે. જે નિજસ્વરૂપમાં સ્થિર હોય, એને આસપાસની જાળ-જંજાળ વિશેષનો વિરોધ કરતા સંત કબીર પાસેથી મગહરનું મહિમાગાન કે સ્થાનનો શો મહિમા?
સાંભળીને મિથિલાના પંડિતોએ પરમ આશ્ચર્ય અનુભવ્યું. સાવ સંત કબીરની આ વિચારધારા કોઈને ક્રાંતિકારી લાગે અથવા સામાન્ય એવા નાનકડા ગામ મગહરમાં મૃત્યુ પામવાથી મોક્ષપ્રાપ્તિ તો કોઈને રૂઢિવાદની સામે પ્રચંડ પોકાર કરતી લાગે, પરંતુ હકીક્ત કઈ રીતે થાય? વળી કબીર કાશીને મુક્તિધામ માનતા નથી અને એ છે કે ભારતીય વિચારધારામાં પણ એ વાત થયેલી છે કે મોક્ષને મગહરને મુક્તિધામ માને છે એ કેવું કહેવાય? જ્યાં મૃત્યુ પામવાનો કોઈ સ્થળ સાથે લેશમાત્ર સંબંધ નથી. એને તો વ્યક્તિના આત્મગુણો મહિમા છે એવા કાશીની આવી અવગણના કેમ? જ્યાં ક્યારેય મૃત્યુ સાથે સંબંધ છે. શિવગીતા'માં એક માર્મિક શ્લોક પ્રાપ્ત થાય છે. પામવું નહીં એવી પ્રબળ માન્યતા છે એવા મગહરનું આટલું
મોક્ષમ્ય ન હિ વાસોવસ્તિ ન મામાન્તરમેન વા/ મહત્ત્વ કેમ?
અજ્ઞાન-હૃદય-મન્વિ-નાશો મોક્ષ ઈતિ મૃતઃ // - સંત કબીર એ ભારતીય સંતોમાં મહામર્મજ્ઞ છે. એમની વાણીમાં અહીં કહ્યું છે કે મોક્ષ આ સ્થાનમાં છે અથવા તો એની પ્રાપ્તિ ગહન રહસ્ય રહેલું હોય છે અને તે રહસ્ય સમજવા માટે એમની માટે બીજા કોઈ સ્થાનમાં જવું જોઈએ, એ માન્યતા સાચી નથી, વાણીના કેટલાંય પડ ખોલવાં પડે છે. સંત કબીરની આ વાત માનવીના હૃદય પર રહેલી અજ્ઞાનગ્રંથિ નષ્ટ થાય, એને જ મોક્ષ સાંભળીને પંડિતોને આશ્ચર્ય થાય છે અને સંત કબીર તો હસતાં કહેવામાં આવે છે.
હસતાં એમને કહે છે કે મગહર તો અમરત્વનું ધામ છે, મોક્ષદાયી આમ ‘શિવગીતા'માં જીવને સાચું જ્ઞાન મળે તો મોક્ષ પ્રાપ્ત ગામ છે, જે અહીં મૃત્યુ પામે તે પરમ સ્થિતિને પામે છે. થાય છે, એને માટે અંતિમ સમયે અમુક સ્થળે જઈને દેહત્યાગ આ મગહર' એટલે શું? આ મગહર એટલે ગોરખપુરની કરવાની જરૂર નથી એમ દર્શાવ્યું છે.
પશ્ચિમમાં આવેલું કોઈ નાનકડું ગામડું નથી. કબીરને માટે મગહર - સંત કબીર જેમ વાસનાત્યાગ કરનારને મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે એ કોઈ સ્થળ નથી. એમને માટે તો જે વાસનાત્યાગ કરે, તે કોઈ તેમ કહે છે, તો એ જ રીતે “મહાભારત'માં વેદવ્યાસ કહે છે કે પણ સ્થળે મોક્ષ પામે છે. એટલે અહીં મગહરનો અર્થ જુદો છે. મમતારહિત થવાથી મુક્તિ મળે છે. સંત કબીરે પોતાની નિજસ્વરૂપ “મગ’ એટલે માર્ગ અને ‘હર' એટલે જ્ઞાન. અર્થાત્ જે રામની રમણતાને માર્મિક રીતે બતાવી છે. એ કહે છે કે પાણીમાં જ્ઞાનમાર્ગ પામે છે, તે મુક્ત બની જાય છે. આ જ્ઞાનમાર્ગ એ પાણી ભળી જાય, એ રીતે મારું જીવન રામસ્વરૂપમાં ભળી ગયું મોક્ષપ્રાપ્તિનું માધ્યમ છે. ન તો કાશીમાં મરવાથી મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે. કોઈ જ્ઞાની નિજ સ્વરૂપમાં લીન થઈ જાય, પછી એને માટે છે કે ન તો મગહરમાં મૃત્યુ પામવાથી ગર્દભ બનાય છે. હકીકત બાહ્ય પરિસ્થિતિ મહત્ત્વની નથી. જે અવિચળ ભાવથી પોતાના તો એ છે કે જે નિજસ્વરૂપ રામમાં રમમાણ કરે છે તે મોક્ષ પામે નિજસ્વરૂપ રામમાં લીન થઈ જાય છે, તેને કોઈ વિચલિત કરી છે. પરમ સત્ય તો એ છે કે જે પોતાનાં દુષ્કૃત્યોથી પોતાના રામને શકતું નથી. અહીં નિજસ્વરૂપ રામની લીનતા પર સંત કબીર ભાર લજવે છે તે નરક પામે છે, તે ક્યારેય મોક્ષ પામતો નથી. વળી જે આપે છે. એ શરીર આજે છૂટે કે કાલે છૂટે, એ શરીરનો ત્યાગ નિજસ્વરૂપ રામમાં રમમાણ છે, એને કાશી શું કે મગહર શું? કાશીમાં થાય કે મગહરમાં થાય, એનો કોઈ મહિમા નથી. એ કોઈ હરિયાળી ધરતી શું કે ઉજ્જડ રણ શું? ખરી વાત તો એ મુક્તિ પામે પણ સ્થળે દેહત્યાગ કરે, પરંતુ એ આંતરિક રીતે સ્વ-સ્વરૂપમાં છે, સ્થિર હોવાથી દેહત્યાગનો પણ કશો મહિમા નથી. આથી તો કબીર
‘જો પૈ હૃદય રામ બર્સ મોરા.' સ્વયં મિથિલાના પંડિતોને કહે છે કે તમે પણ મારી સાથે મગહર કબીર કહે છે, જેના હૃદયમંદિરમાં મારા રામ વસે છે, એ
(ફેબ્રુઆરી - ૨૦૧૯)
પ્રબુદ્ધજીવન
| SR No. | 526127 |
| Book Title | Prabuddha Jivan 2019 02 |
| Original Sutra Author | N/A |
| Author | Sejal Shah |
| Publisher | Mumbai Jain Yuvak Sangh |
| Publication Year | 2019 |
| Total Pages | 56 |
| Language | Gujarati |
| Classification | Magazine, India_Prabuddha Jivan, & India |
| File Size | 5 MB |