Page Text
________________
ધ્વનિ કે શબ્દ, તેનું માનસિક ઉચ્ચારણ થાય કે વાચિક, તે વખતે અમુક નિશ્ચિત સ્વરૂપનાં સ્પંદનો ઉત્પન્ન થાય છે. આપણે વિચાર કરીએ છીએ ત્યારે પણ તે અક્ષરોની ચોક્કસ પ્રકારની છાપ આપણા મન સમક્ષ રચાઈ જાય છે. અર્થાત્ આપણા મગજમાં શબ્દની – ધ્વનિની અસ્પષ્ટ ઉત્પત્તિ થાય છે, જેને સંસ્કૃત વ્યાકરણના નિષ્ણાતો-ચિંતકો સ્ફોટ કહે છે.
-
સામાન્ય રીતે મંત્ર અને યંત્ર દ્વિપરિમાણીય હોય છે. જો કે આ માટે લેફ. કર્નલ સી. સી. બક્ષી લખે છે કે મંત્રનો ધ્વનિ એક પરિમાણવાળો અર્થાત્ યુનિડાઈમેન્શનલ હોય છે. અલબત્ત, આપણે ધ્વનિને જોઈ શકતા નથી તેથી કદાચ આપણા માટે તે એક પરિમાણવાળો-યુનિડાઈમેન્શનલ કહી શકાય પરંતુ જેઓ ધ્વનિના રંગો તથા આકાર જોઈ શકે છે તેઓ માટે તો ધ્વનિ પણ ત્રિપરિમાણીય થી-ડાઈમેન્શનલ જ છે. મંત્રાક્ષરો અને તેની આકૃતિ સ્વરૂપ યંત્રો દ્વિ-પરિમાણવાળાં અર્થાત્ ટુ-ડાઈમેન્શનલ હોય છે. જ્યારે મૂર્તિ ત્રિ-પરિમાણવાળી અર્થાત્ થી-ડાઈમેન્શનલ હોય છે.
પ્રાચીન કાળમાં, પ્રાયઃ મહાભારતનું યુદ્ધ થયું તે કાળમાં, યુદ્ધમાં શસ્ત્રવિદ્યા અને અસ્ત્રવિદ્યાનો ઉપયોગ થતો હતો. આમાં શસ્ત્ર એટલે સામાન્ય શસ્ત્રો જેવાં કે તલવાર, બાણ વગેરે. જ્યારે મંત્ર દ્વારા અથવા વિદ્યાઓ સહિત છોડવામાં આવતા શસ્ત્રોને અસ્ત્ર કહે છે.' આ અસ્ત્રો શત્રુનો સંહાર કરી પુનઃ પ્રયોક્તા પાસે આવી જતાં. તે અસ્ત્રોને નિષ્ફળ બનાવવાની પણ વિદ્યાઓ તે કાળના રાજા, સેનાપતિ વગેરે જાણતા હતા.
આમ ભારતીય પરંપરામાં મંત્રવિદ્યા, યંત્રવિદ્યા ખૂબ જ પ્રાચીન હોવાનું જણાય છે. ભારતમાં જ જન્મેલ અને ભારતમાં જ વિકાસ પામેલ મંત્ર, યંત્રની વિભિન્ન પરંપરાઓમાં ૧. બ્રાહ્મણ (હિન્દુ), ૨. બૌદ્ધ અને ૩. જૈન મુખ્ય છે. બ્રાહ્મણ - હિન્દુ પરંપરાના ત્રણ પેટા વિભાગ છે. (૧) વૈષ્ણવ, (૨) શૈવ (૩)
શાક્ત.
માનવામાં આવે છે. તેમાં પણ બારમું અંગ દૃષ્ટિવાદ સૌથી વિશિષ્ટ છે. અલબત્ત, આ અંગ અત્યારે ઉપલબ્ધ નથી, વિચ્છેદ ગયેલ છે. આમ છતાં, તેમાં ૧૪ પૂર્વ અગત્યનાં હતાં એ ચૌદ પૂર્વમાં વિદ્યાપ્રવાદ નામે એક પૂર્વ હતું. આ પૂર્વ સંપૂર્ણપણે તેના નામ પ્રમાણે મંત્ર, યંત્રવિદ્યાનો અખૂટ ભંડાર હતો.
શ્રમણ ભગવાન શ્રી મહાવીરસ્વામીની પટ્ટ પરંપરામાં ઘણા મહાન પ્રભાવક આચાર્યો મંત્ર, યંત્રના જ્ઞાતા અને નિષ્ણાત હતા. કલ્પસૂત્રની ટીકામાં સ્થવિરાવલીમાં જણાવ્યા પ્રમાણે આર્ય વજસ્વામી, વૈક્રિય લબ્ધિ અને આકાશગામિની વિદ્યાના ધારક હતા. તે સિવાય આર્ય સ્થૂલભદ્ર, આર્ય પ્રિયગ્રંથસૂરિ, ઝુલુક રોગુપ્તના ગુરુ શ્રીગુપ્તાચાર્ય, આર્ય સમિતસૂરિ, વગેરે પણ મંત્ર, યંત્રના જ્ઞાતા હતા.
૪૬ ઓગસ્ટ - ૨૦૧૮
આ સિવાય શ્રીવૃદ્ધવાદીસૂરિ, શ્રીસિદ્ધસેન દિવાકર, શ્રી માનતુંગસૂરિ, શ્રી નાગાર્જુન, શ્રી નંદિષણ, શ્રી માનદેવસૂરિ, શ્રી સ્કંદિલાચાર્ય, શ્રી પાદલિપ્તસૂરિ, શ્રી હરિભદ્રસૂરિ, શ્રી હેમચંદ્રાચાર્ય, શ્રી જિનભદ્રસૂરિ વગેરે અનેક આચાર્યો મંત્ર, યંત્રના જ્ઞાતા હતા. જૈન પરંપરાના મંત્ર, યંત્ર સાહિત્યનો વિચાર કરીએ ત્યારે નમસ્કાર મહામંત્ર કલ્પ, લોગસ્સ કલ્પ, નમુન્થુણં કલ્પ,
તેમાં જૈન મંત્ર, યંત્રની પરંપરા પણ ખૂબ જ પ્રાચીન છે. શ્રી સંઘદાસ ગણિ વિરચિત ‘‘વસુદેવ હિન્ડી’’ નામનો એક ગ્રંથ છે. જે ઈ. સ.ની પાંચમી સદીમાં રચાયેલો માનવામાં આવે છે, તેમાં મળતા સંદર્ભો અનુસાર આ અવસર્પિણી કાળના પ્રથમ તીર્થંકર શ્રી ઋષભદેવના બે પૌત્રો નમિ અને વિનમિને નાગરાજ ધરણેન્દ્ર પ્રસન્ન થઈ ૪૮૦૦0 વિદ્યાઓ આપી હતી. અને તેઓ વિદ્યાધર કહેવાયા. પ્રાચીન જૈનાચાર્યોના વિવિધ કુળોમાંથી એક કુળનું નામ પણ વિદ્યાધર કુળ હતું.તો કલ્પસૂત્રમાં જણાવ્યા પ્રમાણે વિદ્યાધરી શાખાનું નામ છે. આ પ્રમાણે મંત્ર, યંત્રવિદ્યાનું મૂળ એક કોડાકોડી સાગરોપમ વર્ષ પૂર્વેનું માનવામાં આવે છે.
જૈન આગમ પરંપરામાં દ્વાદશાંગી - બાર અંગને મુખ્ય આરાધના-સાધના મુખ્ય આવશ્યક માનવામાં આવી છે. આ
સૂરિમંત્ર પક
ઉવસગ્ગહરં સ્તોત્ર કલ્પ, સંતિકરું કલ્પ, તિજયપહુત્ત કલ્પ, ભક્તામર કલ્પ, કલ્યાણમંદિર કલ્પ, ઋષિમંડળ કલ્પ, હ્રીઁકાર કલ્પ, વર્ધમાન વિદ્યા ક્લ્પ, સૂરિમંત્ર ક્પ વગેરે ખૂબ જ પ્રચલિત અને પ્રખ્યાત સાહિત્ય દૃષ્ટિગોચર થાય છે. જૈનાચાર્ય માટે સૂરિમંત્રની
જૈન ધર્મમાં ચિત્રકળા વૈવિધ્ય વિશેષાંક
પ્રશુદ્ધ જીવન
| SR No. | 526121 |
| Book Title | Prabuddha Jivan 2018 08 |
| Original Sutra Author | N/A |
| Author | Sejal Shah |
| Publisher | Mumbai Jain Yuvak Sangh |
| Publication Year | 2018 |
| Total Pages | 124 |
| Language | Gujarati |
| Classification | Magazine, India_Prabuddha Jivan, & India |
| File Size | 9 MB |