________________
ચિત્ર નં. ૬ઃ સમવસરણ અને બાર પર્વદા :
પૂર્ણ જ્ઞાનદશા પ્રાપ્ત થયા પછી ભગવાન કૃતકૃત્ય એટલે કે જીવન સિદ્ધ મનાય છે. જે દશામાં સહજભાવે જ પ્રજાના પરિચયમાં આવનાર સૌને પારિમાર્થિક માર્ગનું દર્શન કરાવે છે. આ માટે પ્રજા મોટા સમૂહમાં આવતી હોઈ તેની યોગ્ય વ્યવસ્થા જાળવવા તે માટે વ્યાખ્યાન-મંડપ બનાવવાની આવશ્યકતા રહેતી. આ વ્યાખ્યાન મંડપો જગ્યાની સગવડ મુજબ ગોળ, ચોરસ, લંબગોળ, લંબચોરસ, પકોણ, અષ્ટકોણ વગેરે અનેક આકારમાં બનાવાતા, અને તે “સમવસરણ' નામથી ઓળખાતા. ૧ સમવસરણમાં ત્રણ વિભાગો રહેતા. બહારના વિભાગમાં લોકોને કહે કુદરતી હાજનોની સગવડ રહેતી, જ્યાં સામાન્ય ચર્ચા ચરી શકતા અને પોતાની વસ્તુઓને સાચવીને મૂકી દેતા. કેટલાક પ્રાણીવર્ગ જે ચાદિ કારણથી ઠેઠ સુધી જઈ ન શકે તેમના માટે વચલા વિભાગમાં અવસ્થા રહેતી; અને અંદરના ભાગમાં ત્યાગી, સંસારી સ્ત્રી-પુરુષો, દેવ-દેવીઓ, અસુર-અસુરીઓ આદિને ધર્મોપદેશ-શ્રવણ માટે વ્યવસ્થિત રહેવાઆવવાની અને બેસવા-ઉઠવાની સગવડ રહેતી. આ ત્રણ વિભાગ ત્રણ ગટ તરીકે ઓળખાતા. આ સમવસરણમાં કેટલાંક વાર જન્માંતરના શુભસંસ્કારવાળા પશુ-પક્ષી વગેરે પ્રાણીઓ પણ ભગવાનના ઉપદેશને સાંભળવા આવે છે, જેમને માટે મુખ્યત્વે બીજા વિભાગમાં સગવડ રહે છે. સામાન્ય રીતે સમવસરણમાં ઉપદેશશ્રવણ માટે બાર પ્રકારની પર્વદા ગણવામાં આવે છે. નિર્મથ નિર્મથી, શ્રાવક શ્રાવિકા, વૈમાતિક જ્યોતિષ્ક, ભવન પતિમત્તર દેવ ને દેવીઓ. જન્મસંસ્કારસંપન્ન પશુ-પક્ષી નર-માદા આવે તો બારને બદલે સોળ પ્રકારની પર્ષદા થાય છે. પણ આવા પ્રસંગો વિરલ હોવાથી સામાન્યરીતે ભગવાનની શ્રોતા પર્વદા બાર પ્રકારની જ ગણાય છે.
અંતમાં દેહધારી તરીકેની પોતાની જીવનકથા પૂરી થતાં દેહમુક્ત થઈ ભગવાન શ્રી ઋષભદેવ નિવણમાં મોક્ષમાં જાય છે.
(સૌજન્ય : પ્રબુદ્ધ જીવન ૧-૬-૫૫)
ન
૧૪ | ઓગસ્ટ - ૨૦૧૮
જા ખોખા
અટ
જૈન ધર્મમાં ચિત્રકળા વૈવિધ્ય વિશેષાંક
પ્રબુદ્ધ જીવન
