________________
ભગવાન શ્રી ઋષભદેવજીના જીવનનાં છ પ્રસંગચિત્રોનો પરિચય મુનિશ્રી પુણ્યવિજયજી મહારાજ
ભગવાન ઋષભદેવના જીવનપ્રસંગોની ઉપર્યુક્ત ચિત્રમાળાનું પ્રથમ ચિત્ર, જેમાં વચ્ચે ડાબી બાજુ ઋષભદેવનાં માતાને તેમના ગર્ભધારણ પહેલાં શુભ સૂચક ચૌદ સ્વપ્નોનું દર્શન થાય છે તે, તથા જમણી બાજુ તેમના પતિ એ મંગલ ચિહ્નોનો અર્થ તેમને સમજાવે છે એ પ્રસંગનું આલેખન છે. આ ચિત્રનું સંયોજન બીજી એ રીતે મહત્ત્વનું છે કે તેની ડાબી તથા જમણી કિનારો ઉપર બાર નાની તક્તીઓમાં ઋષભદેવના પૂર્વજન્મોની કથાનાં આલેખન છે, જે પૈકી પાંચ નીચે આપેલ છે. – રવિશંકર રાવળ
પ્રાચીન જૈન ધર્મગ્રંથોની પોથીઓનાં ચિત્રોમાં ગુજરાતની સૌથી જૂની અને તળપદી ચિત્રકળા સચવાયેલી છે; અને ગૌરવની વાત તો એ છે કે ભારતીય ચિત્રકળાના ઇતિહાસમાં અજંતા પછી મળી આવતો પહેલો અંકોડી એ છે. આપણી એ પ્રાચીન ચિત્રણાની પ્રણાલી ઉપર જ આ ચિત્રોનું સર્જન થયું છે. વાસ્તવિક દર્શન કરતાં લાક્ષણિક દર્શન આ ચિત્રણાના નિયમોમાં પ્રધાન પદે છે. આ ચિત્રપટોમાં સૈકાઓના વૈભવ અને સંસ્કારની બિછાત પ્રત્યક્ષ દેખાય છે. ચિત્ર સંયોજન, પ્રતીકો, વેશભૂષા, અભિનવો અને રંગરચના પ્રાચીન ગ્રંથચિત્રો ના નવા અવતાર લાગે છે. પરંપરા કે પરિપાટીનો જરા પણ ભંગ કર્યા વિના ચિત્રકારે સજીવતા અને ભાવસંનિવેશ આણીને કલાના મૂળ સાચવ્યા છે. આધુનિકતાનો પડછાયો પણ નથી. કથાનું અપૂર્વ નાટ્ય તત્ત્વ અને પવિત્ર ઉન્મેશ સાદ્યંત સાચવી રાખ્યા છે.
(૨.મ.રા.)
ચિત્ર ૧ : ભગવાન ઋષભદેવના પૂર્વભવો અને ચ્યવન કલ્યાણક
અનાદિ સંસારચક્રમાં પરિભ્રમણ કરતા જીવોની ઉન્નતિનો સમય આવી પહોંચતાં તેને કોઈ ને કોઈ મહાવિભૂતિનું દર્શન પ્રાપ્ત થાય છે. આ નિયમ પ્રમાણે ભગવાન શ્રી ઋષભદેવનો જીવ બાર પૂર્વભવમાં ઉત્ક્રાંન્ત થતો આવ્યો છે. પ્રસ્તુત ચિત્ર નં. ૧માં ડાબી બાજુએ
૧૦ | ઓગસ્ટ - ૨૦૧૮
જૈન ધર્મમાં ચિત્રકળા વૈવિધ્ય વિશેષાંક
પ્રબુદ્ધ જીવન
