Page Text
________________
४४ પ્રબુદ્ધ જીવન
એપ્રિલ, ૨૦૧૭ 'જૈન પરંપરાના પુનરુધ્ધારકો-૨ વિદ્યાદેવી સરસ્વતીના ઉપાસક ડૉ. ભોગીલાલ સાંડેસરા
'T આચાર્યશ્રી વાત્સલ્યદીપસૂરીશ્વરજી ભારતના શ્રેષ્ઠ વિદ્વાનોમાં જૈન સારસ્વત ડૉ. ભોગીલાલ સાંડેસરાને એક વિરલ સિદ્ધિ બની રહી. ગુજરાતના વિદ્વાનોમાં ભોગીલાલ સાંડેસરાનું અચૂક સંભારવા પડે. શ્રુત દેવી સરસ્વતીની કૃપા ક્યાં અને કોની નામ આદરથી લેવાતું થઈ ગયું. પર ઊતરે છે તે એક રસમય રહસ્ય છે. ભોગીલાલ સાંડેસરાની ડૉ. સાંડેસરા પ્રાચીન જૈન સાહિત્ય અને જૈન દર્શનના અભ્યાસમાં ઉમર હજુ ૧૫ વર્ષની પણ નહોતી, ત્યારે તેઓ અવારનવાર ઊંડા ઊતરી ગયા. શ્રી પુણ્યવિજયજી અને શ્રી જિનવિજયજીનું શિષ્યત્વ પાટણના વિખ્યાત જૈન જ્ઞાન ભંડારમાં જતા. જ્ઞાન ભંડારના પુસ્તકો એમણે શોભાવ્યું. તેમના સમયમાં દીર્ઘદ્રષ્ટિ ધરાવતા વડોદરાના અને હસ્તપ્રતો નિહાળ્યા કરતા. એમણે નોંધ્યું છે કે મને જ ખબર મહારાજા સયાજીરાવ ગાયકવાડે વડોદરામાં સયાજીરાવ યુનિવર્સિટી નહોતી પડતી કે જ્ઞાન ભંડારમાં જવાનું મન વારંવાર કેમ થાય છે! બનાવવા માટે એક કરોડ રૂપિયા ફાળવ્યા હતા. ગુજરાતમાં સૌથી
મહા વિદ્વાન જૈન મુનિ શ્રી પુણ્યવિજયજી એ સમયે પાટણમાં પહેલી યુનિવર્સિટી વડોદરામાં સ્થાપિત થઈ ત્યારે તેના વાઈસ બિરાજે. પુરાતત્ત્વાચાર્ય શ્રી જિનવિજયજી કલકત્તાથી પાટણ આવેલા. ચાન્સેલર તરીકે શ્રીમતી હંસાબેન જીવરાજ મહેતા નિમાયાં. તે સમયે એમને પોતાના શોધકાર્ય માટે પાટણ રોકાવાનું થયું. ગુજરાતી વિષયના પ્રોફેસર તરીકે કોને નીમવા તેની ચર્ચા ખડી
જિનવિજયજી દિવસના થોડા કલાક જ્ઞાન ભંડારમાં ગાળે. અનેક થઈ. ગુજરાતના વિદ્યાજગત અને અધ્યાપક જગતમાં આ ચર્ચા હસ્તપ્રતો, પુસ્તકો એમને લાઈબ્રેરિયન લાવીને આપે. જિનવિજયજી ઉત્તેજક બની રહી. સૌ એમ માનતા હતા કે પ્રોફેસરનો આ એ તપાસે અને પોતાને જરૂરી હોય તે નોંધ કરે.
ગૌરવશાળી હોદ્દો કવિ ઉમાશંકર જોષીને અપાશે, પણ તે માટે વિદ્યાર્થી ભોગીલાલ તે સમયે ત્યાં આવે. જિનવિજયજીને કામ તેમણે કોઈ રસ ન દાખવ્યો. છેવટે હંસાબેન મહેતાએ તે માટે કમિટી કરતાં જુએ. જિનવિજયજીએ ભોગીલાલમાં તેજ જોયું. એ તેમને નીમી. તેના અધ્યક્ષ હતા વિખ્યાત લેખક રમણલાલ વસંતલાલ પુણ્યવિજયજી પાસે લઈ ગયા.
દેસાઈ. એ કમિટીએ ગુજરાતી ભાષાના સર્વપ્રથમ પ્રોફેસર તરીકે ભોગીલાલ કહે, “મહારાજશ્રી, મને આ હસ્તપ્રત વાંચતાં શીખવો.' ડૉ. ભોગીલાલ સાંડેસરાની નિમણૂક કરી અને ડૉ. ભોગીલાલ પુણ્યવિજયજી કહે, ‘જરૂર શીખવું, પણ તારે રોજ આવવું પડશે. સાંડેસરાનું નામ વિશ્વમાં વિખ્યાત થઈ ગયું. ધીરજ રાખીને પ્રાચીન ભાષા શીખવી પડશે.'
ડૉ. ભોગીલાલ સાંડેસરા હસ્તપ્રતોના સંશોધનમાં પોતાની ભોગીલાલ કહે, “હું રોજ આવીશ.”
કાબેલિયત પુરવાર કરી ચૂક્યા હતા. તેમના હાથ નીચે અનેક પુણ્યવિજયજીએ બાળક ભોગીલાલને ઘડવા માંડ્યા. એમને જૂની વિદ્યાર્થીઓએ પીએચ. ડી. કર્યું અને પોતાના ક્ષેત્રમાં આગળ વધ્યા. ભાષા વાંચતાં શિખવાડી. હસ્તપ્રતો ઉકેલતાં શિખવાડી. હસ્તપ્રતોનું ભારતમાં સ્થળે સ્થળે ડૉ. ભોગીલાલ સાંડેસરાને આમંત્રિત કરવામાં સંપાદન કેવી રીતે થાય તે કળા શિખવાડી.
આવતા. ભારતની અને વિદેશની અનેક યુનિવર્સિટીઓએ તેમને ભોગીલાલ સાંડેસરાની વિદ્યાપ્રીતિ અભુત હતી. તેમણે ધીરજ પીએચ. ડી.ના અધ્યાપક તરીકે સ્વીકાર્યા હતા. ન્યૂ યોર્કના રોકફેલર રાખીને પુણ્યવિજયજીએ જે શીખવ્યું તે શીખી લીધું. એક દિવસ જૂની ફાઉન્ડેશન તરફથી તેમને કાયમી સભ્ય તરીકે સ્વીકારવામાં આવ્યા હસ્તપ્રત હાથમાં લીધી. એ ‘રૂપસુંદર કથા' હતી.
હતા. વડોદરાના પ્રાચ્ય વિદ્યામંદિરમાં તેમની ડાયરેક્ટર તરીકે ભોગીલાલે તેની નકલ ઉતારી. તેનું સંપાદન કર્યું. તે કથાની નિમણૂક થઈ. તે સમયે તેમણે હરગોવિંદદાસ કાંટાવાળા તરફથી બીજી પ્રતો મેળવીને પાઠાંતરો ઉમેર્યા. તે સંપાદન એટલું શાસ્ત્રીય બંધ પડેલી ગ્રંથશ્રેણી પુનઃ શરૂ કરાવી અને સ્વાધ્યાય' માસિકનો અને આધુનિક હતું કે પુણ્યવિજયજી મહારાજે તે પ્રગટ કરવા માટે આરંભ કર્યો. આ પ્રવૃત્તિએ તેમને યશકલગી આપી. મુંબઈની ફાર્બસ ગુજરાતીસભાને મોકલ્યું. તે સમયના વિદ્વાનોએ એ સંપાદન શ્રી સાંડેસરા પોતાના જીવનમાં ઘડતર માટે જિનવિજયજીના મેળાપને સ્વીકાર્યું અને ફાર્બસ ગુજરાતી સભા તરફથી પ્રગટ કર્યુ.
કદી ભૂલ્યા નહીં. તેમણે શ્રી જિનવિજયજીનું જીવનચરિત્ર પણ લખ્યું છે. તે સમયે ભોગીલાલ સાંડેસરાની ઉંમર હતી ૧૫ વર્ષની. તેઓ જે હસ્તપ્રતો વાંચતા તેના સેંકડો સેંકડો શ્લોકો તેઓ કંઠસ્થ કરી
ભોગીલાલ સાંડેસરા સ્કૂલમાં ભણવા જતા હતા, પણ હજુ તો લેતા.ડૉ. સાંડેસરા કહેતા કે, “જેને જૂના શ્લોકો આવડે છે અને હસ્તપ્રતોના મેટ્રિક પણ પાસ થયા નહોતા ત્યારે તેમનું સંપાદન “રૂપસુંદર કથા’ સંશોધનમાં તેને જે કામે લગાડી શકે છે તે જ સાચો વિદ્વાન.” યુનિવર્સિટીએ એમ. એ.ના પહેલા વર્ષમાં પાઠ્યપુસ્તક તરીકે સ્વીકાર્યું. જૂની પરંપરાના શ્રેષ્ઠ વિદ્વાનોમાં એક ડો. ભોગીલાલ બન્યું એવું કે ભોગીલાલ સાંડેસરા મેટ્રિક પાસ થયા પછી કૉલેજમાં આગળ સાંડેસરા માત્ર જૈન વિદ્વાન નહોતા, પણ ભારતીય દર્શનો અને વધ્યા અને ૧૯૪૩માં જ્યારે તેઓ એમ.એ.નો અભ્યાસ કરવા માટે ભારતીય સાહિત્યના ઉત્તમ વિદ્વાન હતા. જ્યારે જ્યારે ભારતીય કૉલેજમાં ગયા ત્યારે પોતાના સંપાદનનું પુસ્તક પોતાને ભણવાનું આવ્યું !જ પ્રાચીન સાહિત્યની પ્રત ખૂલશે ત્યારે આવા તપસ્વી વિદ્વાનો વ્યક્તિએ હજુ મેટ્રિક પણ પાસ નથી કર્યું તેનું પુસ્તક પાઠ્યપુસ્તક બને તે અચૂક સાંભરશે. * * *
| SR No. | 526105 |
| Book Title | Prabuddha Jivan 2017 04 |
| Original Sutra Author | N/A |
| Author | Sejal Shah |
| Publisher | Mumbai Jain Yuvak Sangh |
| Publication Year | 2017 |
| Total Pages | 68 |
| Language | Gujarati |
| Classification | Magazine, India_Prabuddha Jivan, & India |
| File Size | 2 MB |