Page Text
________________
માર્ચ, ૨૦૧૧ પ્રબુદ્ધ જીવન
૨ ૧ તો ક્યારેક દેશની રાજકીય દશા વિશે ‘જયભિખ્ખું'ના છટાદાર ભિન્ન ભિન્ન રસોનું આલેખન પણ થવું જોઈએ. યુવાન “જયભિખ્ખું' શૈલીમાં લખાયેલા લેખો પ્રગટ થવા માંડ્યા. આને પરિણામે એમનો ખૂબ મથામણ કરે છે. આવે સમયે શિવપુરીના ગુરુકુળમાં ભજવેલા એક વાચકવર્ગ બંધાયો અને એક દિવસ વળી મિત્ર ઉષાકાન્ત પંડ્યાએ મોગલ સમયમાં થયેલા વિક્રમાદિત્ય હેમુનું એમને સ્મરણ થાય છે. એમને કહ્યું કે તમે “રવિવાર’ને માટે નવલકથા લખો તો?
અત્યંત છટાથી એમણે હેમુનું પાત્ર ભજવ્યું હતું. એના આંદોલનો | નવલકથાની વાત સાંભળતાં જ “જયભિખ્ખ'ના ચિત્તમાં અનેક અને એમની સ્મૃતિઓ ચિત્તમાં પુનઃ જાગ્રત થાય છે. એ સમયે વિચારો જાગવા લાગ્યા. પોતાની અત્યંત પ્રિય એવી નવલકથા મોગલ સરદાર અને સર્વસત્તાધીશ એવા બહેરામખાન સાથેના
સરસ્વતીચંદ્ર' તો માનસપટ પર તરવરી ઊઠી. સરસ્વતીચંદ્ર હેમુના સંવાદો એ ભૂલ્યા નહોતા. મોત સામે હતું તેમ છતાં હેમુએ નવલકથા એ “જયભિખ્ખું'ને માટે મનોરંજનની નવલકથા નહોતી; જે દિલેરી અને જિંદાદિલી બતાવી એ એમણે નાટકમાં આગવી છટાથી પરંતુ જીવનમાં ધારણ કરેલા આદર્શને જાળવવા માટે માર્ગ રજૂ કરી. મનમાં વિચાર જાગ્યો કે એ ઘટનાને જ નવલકથાનું સ્વરૂપ બતાવનારી પ્રકાશિત દીવાદાંડી હતી. એનાં પાત્રો એમના ચિત્તમાં આપું તો? બહેરામખાનની બેરહમ નિર્દયતા, અકબરની દુશ્મનોને સદેવ રમ્યા કરતાં. સરસ્વતીચંદ્રની વિદ્વતા, ચંદ્રકાન્તનો મિત્રપ્રેમ, જેર કરવાની વીરતા અને એની સાથે મોગલ ઇતિહાસના બીજા કુમુદના જીવનની કરુણતા-આ બધાં સાથે એમણે એક પ્રકારનું રંગો પૂરી દઉં તો? અને પછી ૨૭ વર્ષના સર્જકે ઇતિહાસનો તાદાત્ય અનુભવ્યું હતું. કવિ ન્હાનાલાલ, ખબરદાર અને કલાપીનાં અભ્યાસ શરૂ કર્યો. વળી બીજી બાજુ બહેરામખાન, અકબર અને કાવ્યો એમના કંઠમાં ગુંજતાં હતાં અને એની કેટલીયે સુંદર પંક્તિઓ મુબારક જેવાં પાત્રોની ઉર્દૂમિશ્રિત હિંદી જબાન એમને ગમી ગઈ. એમની આદત પ્રમાણે એમની નોટમાં નોંધી લીધી હતી. પોતાના દોસ્ત ખાન શાહઝરીન સાથેની મૈત્રીને પરિણામે જયભિખ્ખ”એ વિદ્યાર્થીકાળમાં સાધુઓનાં પ્રેરણાદાયી ચરિત્રો “જયભિખ્ખ'ને ઉર્દૂ ભાષાનો રંગ લાગ્યો હતો. આ સમયે એમણે લખ્યાં હતાં, સમાજમાં નારીની દુઃખદ સ્થિતિ બતાવતા પ્રસંગો ઇતિહાસના અનેક પુસ્તકોનો અભ્યાસ કર્યો. “આઈને અકબરી’ લખ્યા હતા; પરંતુ નવલકથા લખવી એ કોઈ જેવી-તેવી વાત લખ્યું તો એ પણ તારવ્યું કે શહેનશાહ અકબરને પોતાના હાથી નહોતી. એમણે જૈન ગ્રંથોનો અભ્યાસ કર્યો હતો, એનાં શાસ્ત્રોનું પર ભારે પ્રેમ હતો. એનું કારણ એ કે મોગલોએ ક્યારેય હાથી ઊંડું અવગાહન કર્યું હતું, પરંતુ હજુ જૈનકથાઓનું એટલું આકર્ષણ જોયા નહોતા. એ હિંદમાં આવીને હાથીના રસિયા બની ગયા. એ એમના ચિત્તમાં જાગ્યું નહોતું. યુવાન જયભિખ્ખની સર્જકતા સામે સમયની એમની નોંધમાં “જયભિખ્ખું” લખે છેઃ “અકબરશાહને તો વિરાટ પડકાર ખડો થયો. આજ
એનું ઘેલું લાગ્યું હતું. સહેજ સમય સુધી જે વિષય પર લેખન કર્યું ધાર્મિક સામાજિક કાયદાઓનું સમર્થન મળ્યું કે ગજશાળામાં અને હતું, તેને બદલે તદ્દન ભિન્ન ધાર્મિક તથા જાહેર સખાવતોનું નિયમન કરવા સંબંધમાં ઈ.
ગજમેદાનમાં.' આ રીતે એમણે દિશામાં ગતિ કરવાની હતી. પણ
સ. ૧૯૪૮માં જૈન-જૈનેતર સમાજના આગેવાનોની જબાનીઓ. મોગલ સમયના ઇતિહાસનું વાચન જયભિખ્ખનું ખમીર અડગ રહ્યું..
ર નિયુક્ત ટેન્ડલ કર સમિતિએ લીધી હતી. જે કર્યું, એની કેટલીય નોંધો કરી અને બલકથાના મંદિરમાં એકઠા થતાં દેવદ્રવ્યનો પ્રશ્ન આ સમિતિ સમક્ષ ઉપસ્થિત થઈ
ઠા થતાં દેવદ્રવ્યનો પ્રશ્ન આ સમિતિ સમક્ષ ઉપસ્થિત પછી ‘રવિવાર' સામયિકમાં લોકપ્રિય સ્વરૂપ પર કલમ થયો હતો. દેવદ્રવ્યનો ઉપયોગ મંદિરના નિર્માણ અને નિભાવ “ ચલાવવા માંડી. પડકાર મોટો
સિવાય અન્ય હેતુ માટે કદાપિ થઈ જ ન શકે એવી જૈનોની શરૂ કરી. હતો, તેથી ‘જયભિખ્ખું' એ વિશેષ
પરંપરાગત માન્યતા છે. આ દ્રવ્યના સામાજિક ઉપયોગનો સંઘનો અત્યાર સુધી સારા આનંદ અનુભવ્યો. પ્રારંભથી જ આગ્રહ કરવો રહ્યો છે. ત્યારે સરકાર નિયુક્ત ટેન્ડલકર
રય વર્ણનાત્મક શૈલીમાં ચરિત્રો હવે વિચારે છે કે ક્યા વિષય
ધ સમિતિ સમક્ષ શ્રી પરમાનંદભાઈએ સંઘના મંતવ્યને સ્પષ્ટ સ્વરૂપે લખનાર 'જયભિખુ' ની કલમ એક પર નવલકથાની રચના કરવી? વ્યક્ત કર્યું હતું.
જુદા જ વિષય, શૈલી અને પટ પર વળી કથાનક પણ એવું હોવું ' પણ અલ હીલ સામાજિક કાયદાઓ જેવા કે પબ્લિક ચેરિટેબલ ટ્રસ્ટ એક્ટ,
ચાલવા લાગે છે. આજ સુધી જોઈએ કે જે વાચકને માટે રસપ્રદ મનિષેધ ધારો, દ્વિપત્ની પ્રતિબંધક ધારો, હરિજન મંદિર પ્રવેશ
ભારેખમ શૈલીમાં, જુદા જુદા બને અને એના વાર્તાપ્રવાહમાં ધારો, સમાજ બહિષ્કાર પ્રતિબંધક ધારો, લગ્નવિચ્છેદ ધારો-આવા અલકારી
તા અલંકારો પ્રયો જીને અને બરાબર જકડી રાખે. “રવિવાર'
અનેક હાથ ધરાયેલ સામાજિક ખરડાઓનું સંઘે સમર્થન કર્યું હતું, ભારતના સાપ્તાહિકમાં એ હપ્ત-હસ્તે
સામાજિક-ધાર્મિક કાયદાના સમર્થનથી સ્થિતિસ્ત સમદાયનો પ્રકારનું સર્જન કરતા હતા, અને પ્રગટ થવાનું હોવાથી એમાં સખત રોષ સંઘે વહોરી લીધો હતો.
બદલે નવલકથાના સર્જન સમયે રોમાંચકકારી ઘટનાઓ અને
એક જુદો જ કસબ જોવા મળે છે.
| SR No. | 525996 |
| Book Title | Prabuddha Jivan 2011 Year 58 Ank 01 to 12 |
| Original Sutra Author | N/A |
| Author | Dhanvant Shah |
| Publisher | Mumbai Jain Yuvak Sangh |
| Publication Year | 2011 |
| Total Pages | 402 |
| Language | Gujarati |
| Classification | Magazine, India_Prabuddha Jivan, & India |
| File Size | 31 MB |