Prabuddha Jivan 2009 Year 19 Ank 01 to 12 - Ank 03 is not available

SR No.: 525994
Original Sutra Author: N/A
Author: Dhanvant Shah
Publisher: Mumbai Jain Yuvak Sangh
Publication Year: 2009
Total Pages: 320
Language: Gujarati
Classification: Magazine, India_Prabuddha Jivan, & India
File Size: 5 MB

Page 36

પ્રબુદ્ધ જીવન
તા. ૧૬ માર્ચ ૨૦૦૯ મૃત્યુ : કબીર અને ટાગોર
Dડૉ. રણજિત પટેલ (અનામી) “કાવ્યમાં આધુનિકતા'ના લેખક અબૂ સઈદ ઐયૂબે કબીર અને સર્વદેશીયતા અને અપાર હૃદયગ્રાહિતા પ્રાપ્ત થઈ છે.” ટાગોરની સરખામણી કરતાં લખ્યું છેઃ “કબીર કેવળ ચોખા ભક્ત કબીર અને ટાગોરની આટલી પૂર્વભૂમિકા સાથે હવે આપણે એ જ નથી, મૂળે ભક્ત છે. કવિતા તેમને મન ગોણ કાર્ય હતું, કવિ ન બંને કવિઓનાં મૃત્યુ-વિષયક કાવ્યોનો આસ્વાદ કરીશું. થયા હોત તો યે તેમનો ભક્તિરસ લગીરે ખંડિત થવાનો નહોતો. “રવીન્દ્રનાથનો સાહિત્ય-વારસો-પુસ્તક-૧'માં ટાગોરના બીજી બાજુ, રવીન્દ્રનાથ ચોખા કવિ છે અને મૂળે કવિ જ છે. ભક્તિ કાવ્યો છે. ‘લોક મિલાપ ટ્રસ્ટ’ એનું સંપાદન કર્યું છે ને એના સંપાદક તો તેમના કાવ્યસર્જનનું ઉપાદાન છે અને તે પણ એકમાત્ર ઉપાદાન શ્રી નગીનદાસ પારેખ છે. ‘ટાગોરનાં કાવ્યો'માંનું પ્રથમ જ કાવ્ય નથી, ભક્ત થયા વગર પણ તેઓ ઉચ્ચ કક્ષાના કવિ થયા હોત.' છેઃ હે મરણ, તું મારે શ્યામ સમાન છે.” શ્રી પારેખનો અનુવાદ આ (કાવ્યમાં આધુનિકતાઃ પૃ. ૨૦૦) જીવનનાં સિત્તેર વર્ષ વટાવતાં પ્રમાણે છે:- “હે મરણ' તું મારે શ્યામ સમાન છે. તારી મેઘ જટાજાળ તેઓ, ‘હું કવિ છું' એ નામના લેખમાં કહે છેઃ “જીવનના એ દીર્ઘ મેઘના વર્ણની છે, તારા હાથ રક્તકમળ જેવા છે, તારો અધરપુટ ચક્રપથની પ્રદક્ષિણા કરતાં કરતાં આજે વિદાયની વેળાએ એ ચક્રને લાલ છે, તાપ દૂર કરનારો તારો કરુણાભર્યો ખોળો મૃત્યરૂપી
જ્યારે સમગ્ર રીતે જોઈ શકું છું ત્યારે એક વાત મને સમજાય છે કે અમૃતનું દાન કરે છે. “મારા પરિચયમાં હું કવિ છું.'- એ સિવાય બીજું કશું કહેવાનું નથી.” આકુલ રાધાનું હૃદય અત્યંત જર્જરિત થઈ ગયું છે. (એની) બંને (“રવીન્દ્ર સંચય'-પૃ. ૫૦૭).
આંખો ક્ષણેક્ષણ ઝરઝર ઝર્યા કરે છે, તું મારો માધવ, તું મારો વિચારવંત વ્યક્તિને મૃત્યુ અંતર્મુખ બનાવે છે ને તત્ત્વજ્ઞાન પ્રતિ સાથી, તું મારો તાપ મટાડ. મરણ, તું આવ, આવ! મને બોલાવીને અભિમુખ કરે છે. જીવન અને મૃત્યુ, માનવની વિકાસગતિના બે તારા ભુજપાશમાં લે, મારાં પોપચાંને તું બંધ કરી દે. તારા ખોળામાં ચરણ છે ને કવિવર ટાગોરે એ બંનેને વિશ્વજનનીના બે સ્તન કહ્યા રડી રડીને આખો દેહ નીંદરથી ભરી દઈશ. તું ભૂલીશ નહિ, તું છે જેથી માનવનો ઉત્કર્ષ થાય છે. અરે, એક કાવ્યમાં તો ટાગોર છોડીશ નહિ, રાધાનું હૃદય કદી ભાંગીશ નહિ. રોજ રોજ, ક્ષણે કહે છે: “મરણ! તું મારે મન તો શ્યામ!કહી મૃત્યુને મંગલમય ક્ષણે તું હૃદય ઉપર રાખજે-તારો પ્રેમ અતુલ્ય છે. કહ્યું છે, માન્યું છે.
અત્યારે વાદળાં ગાઢાં થયાં છે, જગત અંધારામાં ડૂબી ગયું છે, વિશિષ્ટ આશયથી કવિવર રવીન્દ્રનાથે કબીરનાં સો કાવ્યોનો વીજળી અતિશય ચમકે છે, મેઘનો અવાજ અતિ ઘોર છે, શાલ અંગ્રેજીમાં અનુવાદ પ્રગટ કર્યો પણ વીસમી સદીની શરૂઆતમાં તાલનાં વૃક્ષો બધાં ભયથી સ્તબ્ધ થઈ ગયાં છે, નિર્જન માર્ગ અતિ તો, પાશ્ચાત્ય વિવેચનની પરિપાટીને અનુસરીને, હિંદી ભાષા- ભયાનક છે. સાહિત્યના મૂર્ધન્ય વિવેચક શ્રી રામચન્દ્ર શુક્લે તો કબીરને કવિ હું એકલી તારા અભિસારે આવીશ. તું મારો પ્રિયતમ છે. નહીં પણ સમાજ સુધારક તરીકે ગણાવ્યા છે. (He was a Social પરિણામનો વિચાર કર્યું શું? ભય-બાધા બધાં અભયની મૂર્તિ ધારણ reformer, not a poet).
કરીને મને માર્ગ બતાવશે. ભાનુ કહે છે : અરે રાધા! છી! છી! મોહનસિંઘ કારકી એમના “કબીર' પરના પુસ્તકમાં કબીરના તારું ચિત્ત ચંચળ છે; જીવનવલ્લભ તો મરણથી પણ અધિક છે; શિક્ષણ સંબંધે કબીરના એકરારનો અંગ્રેજીમાં અનુવાદ કરતાં લખે હવે તું વિચારી જો ! “ભાનું કહે છે'માં રવિને બદલે ભાનુ શબ્દપ્રયોગ છેઃ – [મસિ કાગદ છૂઓ નહીં કલમ ગ્રહી નહીં હાથ]
કર્યો છે–પર્યાયરૂપે. I did not touch ink and paper,
ટાગોરના આ કાવ્યનો વિચાર કરતા પહેલાં આપણે કબીરના Nor a pen in hand did I hold;
પણ મૃત્યુ-વિષયક વિચારો જોઈએ. “અવિનાશીકી ગોદમેં, વિલર્સે Essence of Four-Ages wisdom
દાસ કબીર’ કહી તે તત્ત્વજ્ઞાનીની ખુમારીથી કહે છેઃ By words of mouth I did unfold.
હમ ન મરિ હૈ, મરિ હે સંસારા અધ્યાત્મનો અઠંગ અનુભવી જ આવી નમ્ર પણ સચોટ વાણી હમકો મિલા જિયાવન હારા. ઉચ્ચારી શકે.
-હું મર્યો નથી, આ સંસાર મરી ગયો છે. સદેવ જીવાડનાર મને એકોત્તરશતી'ની પ્રસ્તાવનામાં હુમાયૂન કબીર રવીન્દ્રનાથને (ઇશ્વર) મળી ગયો છે. જગતના શ્રેષ્ઠ ઊર્મિ કવિઓમાંના એક ગણાવે છે. તેઓ સર્વ યુગોના “અબ ન મરો મરને મન માના, અને સર્વ સંસ્કૃતિઓના વારસદાર છે. અનેક જુદા જુદા તંતુઓ તેઈ મુએ જીન રામ ન જાના.” અને વિષયોના સંયોજનને લીધે જ એમની કવિતાને લવચીકતા, – આ સંસારમાંથી મારું મન મરી ગયું છે. મરણ તો તેને છે