Prabuddha Jivan 1993 Year 04 Ank 01 to 12

SR No.: 525978
Original Sutra Author: N/A
Author: Ramanlal C Shah
Publisher: Mumbai Jain Yuvak Sangh
Publication Year: 1993
Total Pages: 136
Language: Gujarati
Classification: Magazine, India_Prabuddha Jivan, & India
File Size: 13 MB

Page 37

તા. ૧૬-૩-૯૩
પ્રબુદ્ધ જીવન
વધુ પડતી અપેક્ષા
છે “સત્સંગી’ બર્નાર્ડ શૉનાં નાટક “You never can tell'માં શ્રીમતી “મારે ઘણા મિત્રો છે' એમ કોઈ વ્યક્તિ ગૌરવથી કહે છે; તો વળી કલેન્ડન તેનાં ત્રણેય મોટાં સંતાનોને લઇને લંડન આવે છે. આ બીજી વ્યક્તિ બોલે છે, “મારે એટલા મિત્રો છે કે પ્રસંગે બધાને મળી સંતાનોનો પિતા કોણ છે તેની માહિતી શ્રીમતી કલેન્ડન અને તેના પતિ પણ શકતો નથી.' આમાં તાળીમિત્રો કેટલા અને ખરા મિત્ર કેટલા એ બંનેના મિત્ર M?comas આપે એ દૃશ્ય આવે છે ત્યારે પોતાની વાત તો બોલનાર વ્યક્તિને જ ખબર હોય. “મૈત્રી' ઘડીભર થવા પામે, સૌ ગંભીરતાથી લેશે એમ M?comas કહે છે. ત્યારેતેના પ્રતિભાવ પણ ભાગ્યે જ વધારે સમય ટકતી હોય છે. ચૈત્રી નટકવાનું મુખ્ય કારણ, તરીકે શ્રીમતી કલેન્ડનનો પુત્ર ફિલિપ કહે છે “My knowledge “વધુ પડતી અપેક્ષા જ છે. મિત્ર ધનવાન હોય અથવા વગવાળો હોય. of human nature teaches me not to expect too માણસને અનેક પ્રશ્નો હોય તેથી મિત્ર વિશેષ મદદરૂપ થયા કરે એવી much. અર્થાત માનુષી સ્વભાવનું મને મારું જ્ઞાન વધુ પડતી અપેક્ષા અપેક્ષા રહેવા લાગે છે. થોડા સમય પછી આવી વધુ પડતી અપેક્ષાના ન રાખવાનું મને શીખવે છે.’ ‘વધુ પડતી અપેક્ષા ન રાખવી' એ સૂત્રનું પરિણામે તાળીમિત્રના જેવી મૈત્રી બની જાય અને કેટલીકવાર તો સામા સત્ય માણસમાત્રને પોતાનાં રોજબરોજનાં જીવનમાં તેમજ સમગ્ર મળવાનું અને ત્યારે પેલો મિત્ર રસ્તો બદલાવી નાખે એવો તેને જીવનની દૃષ્ટિએ અત્યંત લાભદાયી છે.
અણગમો પણ આવી જાય. જ્યાં વધુ પડતી અપેક્ષા નથી, પણ કેવળ માણસ કુટુંબમાં રહે છે, તેને સગાંસંબંધીઓ, મિત્રો, સ્નેહીજનો,
સદૂભાવ છે; મિત્રનાં સુખમાં રાજી અને દુઃખમાં સહાનુભૂતિ હોય ત્યાં વ્યવસાયના સહકાર્યકરો, પડોશીઓ વગેરે સાથે સંબંધો છે. આવા જ ખરી મૈત્રી છે અને તે મૈત્રી ટકતી હોય છે. સંબધોનું મહત્વ છે, મૂલ્ય છે. માણસ સ્વતંત્ર એકમ નથી, પરંતુ તેને મોટે ભાગે સગા સંબંધીઓ વચ્ચે ઔપચારિક વ્યવહાર રહે છે, ઘણી વ્યક્તિઓ પર આધાર રાખવો પડે એવું આ સંબંધોનું મોટું વર્તુળ પણ હત-ભાવ-મીઠાશ રહેતાં હોતાં નથી. વધુ પડતી અપેક્ષા’ને લીધે છે. તેથી માણસ સહજ રીતે જ આ વર્તુળના સભ્યો પાસેથી કંઈક મનદુઃખ થતાં વાર લાગતી નથી. દીકરીવાળા દીકરાવાળાને વગર અપેક્ષા રાખે અને તે અનિવાર્ય છે. અપેક્ષા રાખવા સામે વાંધો ન જ માગ્યે આપ્યા જ કરે, સેવાભાવ રાખ્યા કરે તો દીકરાવાળાઓને સારું હોય, પરંતુ વધુ પડતી અપેક્ષા રાખવાથી સઘળી ગડબડ થાય છે. કોઈ લાગે. એમાં સહેજ ફેર પડે એટલે પારકી દીકરી પ્રત્યે વલણમાં ફેર પડે માણસે બીજા માણસ પાસેથી વધુ પડતી અપેક્ષા રાખી હોય છતાં તે અને વેવાઈ અંગે કચવાટ શરું થાય. જમાઇ પુત્રતુલ્ય ગણાય,પરંતુ એમ જ માને અને કહે, “આટલી આશા તો સ્વજન પાસે રહેને?' ત્યારે જમાઇની ફરજ સાસુસસરા પાસેથી અપેક્ષા અને પ્રાપ્તિની જ રહે એવી સામી વ્યક્તિ એમ કહે છે, “આ વધુ પડતી અપેક્ષા છે.' અર્થાતુ તેનાથી જમાઇની વિચારણા આશ્ચર્યજનક નથી? પિતરાઈ ભાઈ-બહેનોના સામી વ્યક્તિની અપેક્ષા સંતોષી શકાય એમ નથી. . સંબંધ કેવા હોય એ સમજવા માટે કૌરવ-પાંડવોનો સંબંધ યાદ કરી
કોઇ ઉત્સાહી યુવાને લગ્ન વખતે હોંશભર્યા અરમાન રાખ્યાં હોય, લેવો બસ છે. વ્યાસ વલ્લભરામ સુરજરામકૃત ગેય મહાભારતમાં જ્યારે પરંતુ લગ્ન પછી પોતાની પત્ની સાથેના સહવાસ અને પરિચય
ભીમ દુર્યોધન પાસેથી બળજબરીથી પાંડવોનાં હકના બેતાળીસ હજાર દરમ્યાન તેની પત્નીનાં પ્રેમ, સમજ, સ્ત્રીત્વ વગેરે અંગે યુવાનનું મન
દેશ લખાવી લે છે ત્યારબાદ કેવે સ્થળે રહેવા જવું એ સંબંધમાં ભાભી, ન માને એમ પણ બને તેની આ નિરાશા પ્રાજ્ઞ લોકની અદાલતમાં કહે છે, ન્યાયી ઠરે ખરી ? પ્રાજ્ઞ લોકોની અદાલતનો આ ચુકાદો હશે, “ભાઇ, પાણીનો સુકાળ સગાંનો દુકાળ, તે નાટકો અને નવલકથાઓ વાંચ્યાં હશે. ભલે વાંચ્યાં. પરંતુ તું કોઇ
હોય તે સ્થળે રહીએ; નાટક કે નવલકથાની નાયિકા સાથે નથી પરણ્યો. તું આ ધરતી પરની
આપણે આપણું રાજ્ય કરીશું, છોકરીઓ જેવી એક છોકરીને પરણ્યો છે. તેમ છતાં તારે નાટક કે
ચાલો ઇન્દ્રપ્રસ્થ જઈએ.” (આપવ) નવલકથાની નાયિકા જોઈતી હોય તો તારી પત્નીને તારી મિત્ર બનાવ. આપણે કહીએ છીએ “સગાવહાલાં” “સ્વજનો', પરંતુ વધુ પડતી શરત એટલી જ છે કે તું તારી પત્ની પાસે વધુ પડતી આશા ન રાખ.' અપેક્ષાને લીધે સગાં દવલાં બને છે અને અંતર એટલું વધી જાય છે કે તેવી જ રીતે કોઈ યુવતી લગ્ન પછી પોતાના પતિ અંગે નિરાશા સ્વજન’ શબ્દ જીભ પર આવી શકતો નથી. અનુભવે તો પ્રાજ્ઞ લોકોની અદાલતનો આ ચુકાદો હોય, ‘તારે તારા પતિમાં નાટક કે નવલકથા કે ચલચિત્રના નાયકનાં દર્શન કરવાં હોય પહેલું સગું પાડોશી એવી લોકવાયકા બની છે. સગું કામ ન આવે તો તેનામાં પરમેશ્વરનો ભાવ રાખીને તેને મિત્ર ગણ. તેને પ્રેમ અને પણ સારો પડોશી જરૂર કામ આવે. પડોશીનો સદુભાવ કબૂલવાની, હૂંફ આપ. વધુ પડતી અપેક્ષા રાખ્યા વિના સદા તેની પડખે ઊભી સાથે એમ કહેવું જ પડે છે કે માણસ પડોશી પાસેથી વધુ પડતી અપેક્ષા રહે.'
રાખતો થઈ ગયો તેથી આજે પડોશી પડોશીના સંબંધો તંગ બની ગયા રોજબરોજનાં દાંપત્યજીવનમાં પણ વધુ પડતી અપેક્ષા અશાંતિ
છે. એવું જ વ્યવસાયના સહકાર્યકરો સાથે થાય છે. સહકાર્યકરો ઊભી કરે છે. પતિ ઘેર આવે ત્યારે પત્નીનો આવકાર, પીરસવું,
સાથેનો સંબંધ ૩-૪ કે સાત કલાક સુધીનો હોય છે. સૌએ પોતાનું કામ વાતચીત વગેરેમાં તે તેની કલ્પનાના પ્રેમની અપેક્ષા રાખે છે. જે ધરતી
કરવાનું હોય છે, પરંતુ સમય જતાં સરખેસરખા વચ્ચે મિત્ર જેવો સંબંધ પર શક્ય નથી. જે શક્ય છે અને જે ખરેખર હોય છે તે તે જોઈ શક્તો :
બંધાય, મોટેરાઓ સાથે વડીલ--નાનેરા જેવા સંબંધો પણ બંધાય. આ નથી. તેના મનમાં બંધાયેલા ખ્યાલ પ્રમાણેનો પ્રેમ તેની પત્નીમાં હોય
સંબંધોની ભૂમિકામાં એકબીજા હળેમળે અને પરસ્પર સહકારનું વલણ તો તે તેને જોવા ઉત્સુક બને. પોતે પોતાની પત્નીને કેટલો પ્રેમ આપે
રાખે તેમાં કંઈ જ ખોટું નથી. પરંતુ સમય જતાં આર્થિક ફાયદા, છે તેવાં આત્મનિરીક્ષણની તેને સ્મૃતિ પણ ન રહેતી હોય એવું બને.
લાગવગ, આવડત, વગેરેની ભૂમિકામાં જે પ્રશ્નો વ્યક્તિના ઉદ્ભવે તેવીજ રીતે પત્ની તેના પતિનાં વાણી અને વર્તનમાં પોતાની ધારણાના
તેમાં સહકાર્યકરો પાસે વધુ પડતી અપેક્ષા રાખવાનું વલણ થવા લાગે પ્રેમની શોધ કર્યા કરે તો તેને નિરાશ પણ થવું પડે. ઘડીભર પ્રેમલગ્ન
છે. પરિણામે, જે સારા સંબંધો થયા હોય તેમાં તિરાડ પડતાં વાર હોય તો પણ પરણવાથી પતિના પ્રેમનું ઝરણું એકાએક ફૂટી નીકળતું
લાગતી હોતી નથી. તેવી જ રીતે વ્યવહારમાં કોઈ વડીલ સાથે સંબંધનું નથી. અહીં બંને પક્ષે વધુ પડતી અપેક્ષા છે અને વાસ્તવિકતાનો
નિર્માણ થયું. પણ પછી વડીલ પિતાતુલ્ય બનીને અવાનનાવાર હૂંફ , અસ્વીકાર છે.
માર્ગદર્શન, પૈસાની મદદ, તેમના આશીર્વાદ વગેરે આપતા રહે એવી