________________
L૧૮૧
છવ અને પંચ પરમેષ્ઠી રાગ-દ્વેષના વિકલ્પનો નાશ થઈ જવાથી ચિત્તની એટલી બધી સ્થિરતા થઈ જાય છે કે જેમાં આત્મા પોતાની જાતને જ ઉપાસ્ય માને છે, અને કેવળ પિતાના રૂપનું જ ધ્યાન કરે છે; એ છે અત-નમસ્કાર. આ બે નમસ્કારમાં અત-નમસ્કાર શ્રેષ્ઠ છે, કારણ કે દૈત-નમસ્કાર તે અત-નમસ્કારનું માત્ર સાધન છે.
પ્રશ્ન : માનવીના અંતરંગ ભાવ-ભક્તિના કેટલા ભેદ છે?
ઉત્તર : બે ભેદ : એક સિદ્ધ ભકિત અને બીજી યોગી-ભક્તિ. સિદ્ધોના અનંત ગુણોની ભાવના ભાવવી એ સિદ્ધા-ભક્તિ છે, અને યોગીઓ (મુનિઓ) ના ગુણની ભાવના ભાવવી એ ગી-ભક્તિ છે.
પ્રશ્ન : અરિહંતને પહેલાં અને સિદ્ધ વગેરેને પછી નમસ્કાર કરવાનું કારણ શું છે?
ઉત્તર : વસ્તુનું પ્રતિપાદન કરવાના બે ક્રમ હોય છે. એક પૂર્વાનુપૂર્વી અને બીજો પચ્યાનુપૂર્વી. મેટાની પછી નાનાનું કથન એ પૂર્વાનુપૂર્વી છે, અને નાના પછી મેટાનું કથન, એ પાનુપૂર્વી છે. પાંચે પરમેટીઓમાં સિદ્ધ સૌથી મોટા છે, અને સાધુ સૌથી નાના છે, કારણ કે સિદ્ધઅવસ્થા ચૈતન્યશક્તિના વિકાસની ચરમ સીમા છે; અને સાધુઅવસ્થા એની સાધના કરવાની પહેલી ભૂમિકા. એટલા માટે અહીં પૂર્વાનુમૂવ ક્રમથી નમસ્કાર કરવામાં આવ્યો છે. જોકે કર્મ ક્ષયની દૃષ્ટિએ સિદ્ધો અરિહંત કરતાં શ્રેષ્ઠ છે, છતાં પણ કૃતકૃત્યતાની દષ્ટિએ બન્ને સરખા જ છે; અને વ્યવહારની દૃષ્ટિએ તો અરિહંત સિદ્ધ કરતા શ્રેષ્ઠ છે, કારણ કે સિદ્ધોના પરોક્ષ સ્વરૂપને બતાવવાવાળા તે અરિહંત જ છે. એટલા માટે વ્યવહારદૃષ્ટિએ અરિહંતને શ્રેષ્ઠ માનીને એમને પહેલાં નમસ્કાર કરવામાં આવ્યો છે.
[દઔચિં૦ નં. ૨, પૃ. પરર-૫૩૨]
Jain Education International
For Private & Personal Use Only
www.jainelibrary.org
