________________
તપ અને પરિષહ
૧૪૩
આપણને વાર મળ્યો છે તેમાં તપ પણ એક વસ્તુ છે. ભગવાન પછીનાં આજ સુધીનાં ૨૫૦૦ વર્ષમાં જેન સંઘે જેટલે તપને અને તેના પ્રકારોનો જીવતિ વિકાસ કર્યો છે તેટલે બીજા કોઈ સંપ્રદાયે ભાગ્યે જ કર્યો હશે. એ ૨૫૦૦ વર્ષના સાહિત્યમાંથી કેવળ તપ અને તેનાં વિધાનને લગતું સાહિત્ય જુદું તારવવામાં આવે તે એક ખાસો અભ્યાસયોગ્ય ભાગ જ થાય. જેન તપ માત્ર ગ્રંથમાં જ નથી રહ્યું, એ તે ચતુર્વિધ સંઘમાં જીવતા અને વહેતા વિવિધ તપના પ્રકારોને એક પાત્ર છે. આજે પણ તપ આચરવામાં જેને એક ગણાય છે. બીજી કોઈ પણ બાબતમાં જેને કદાચ બીજા કરતાં પાછળ રહે, પણ જે તપની પરીક્ષા—ખાસ કરી ઉપવાસ આયંબિલની પરીક્ષાલેવામાં આવે તે આખા દેશમાં અને કદાચ આખી દુનિયામાં પહેલે નંબર આવનાર જૈન પુરુષો નહિ તો છેવટે સ્ત્રીઓ નીકળવાની જ એવી મારી ખાતરી છે. તેને લગતા ઉસે, ઉજમણુઓ અને તેવા જ બીજા ઉતેજક પ્રકારે આજે પણ એટલા બધા વ્યાપેલા છે કે જે કુટુંબે—-ખાસ કરીને જે બહે–તપ કરી તેનું નાનું-મોટું ઉજમણું ન કર્યું હોય, તેને એક રીતે પિતાની ઊણપ લાગે છે. મુગલ સમ્રાટ અકબરનું આકર્ષણ કરનાર એક કઠોર તપસ્વિની જૈન બહેન જ હતી.
પરિષહ તપને તો જૈન ન હોય તે પણ જાણે છે, પરંતુ પરિષહેની બાબતમાં તેમ નથી. અર્જન માટે પરિષહ શબ્દ જરા નવા જેવો છે, પરંતુ એ અર્થ નો નથી. ઘર છોડી ભિક્ષુ બનેલાને પિતાના ધ્યેયની સિદ્ધિ માટે જે જે સહવું પડે તે પરિષહ. જૈન આગમાં આવા પરિષહ ગણાવવામાં આવ્યા છે, તે ફકત ભિક્ષજીવનને ઉદ્દેશીને જ. બાર પ્રકારનું તપ દર્શાવવામાં આવ્યું છે તે તે ગૃહસ્થ કે ત્યાગી બધાને જ ઉદ્દેશીને; જ્યારે બાવીસ પરિષહ ગણાવવામાં આવ્યા છે
Jain Education International
For Private & Personal Use Only
www.jainelibrary.org
