________________
५०४
भनुयोगद्वरिसूत्रे रोखम्बमधलख्याल तमालमलिनविषः ।
दृष्टिं व्यभिचरन्तीह, नवं पायाः पयोमुचः ॥इति। तथा च-चन्द्रोदयदर्शनाजलधिद्धिः कुमुदोत्फुरलता चानुमीयते । सूर्योदयात् कमलविकासः कौशिकमदहानिश्च । तथाविधवर्षगात्सस्थसम्पन्नता. कृषकजनमनः प्रमोदश्चेति। एवंविधस्थले. कारणमेवानुमापर्क साध्यस्य न त्वकारणम् । तत्र कार्यकारणभावे एव केचिद् विप्रतिपद्यन्तेऽतस्तनिराकरणाय सुत्रकारः कारणस्य नैयत्येन कार्यानुमापकत्वं प्रदर्शयति-कारणेन तन्तः पटस्य कारणं, न पटस्तन्तुकारणम् , वीरणा कटस्य कारणं, न कटो (तृणविशेषः) वीरणा-कारमेघान्यथानुपपत्ति का अर्थ है। यही बात-'रोलम्ब गवलव्याल' इत्यादि प्रलोक द्वारा प्रदर्शित की गई है। इसी प्रकार से चन्द्रोदय के देखने से जलधि की वृद्धि और कुमुदवन का विकाश अनुमित किया जाता है। सूर्योदय से कमलों का विकसित होना और उल्लुओं के मद की हानि होना मेघवर्षण से सस्यसम्पन्नता और कृषक जनों के मन का प्रमोद ये सब अनुमित किये जाते हैं। इस प्रकार यह कारण से कार्य का अनुमान जो किया जाता है, वह शेषवत अनुमान है । ऐसा जानना चाहिये । कारण से जहां कार्य का अनुमान किया जाता है, वहां कारण ही अपने साध्य का अनुमापक होता है । अकारण नहीं । कितनेक व्यक्ति ऐसे भी हैं जो कार्य कारणा भाव में ही विवाद करते हैं -सूत्रकारने उसे निराकरण करने के लिये कारण की नियमितता से कारण को कार्यानुमापक दिखलाया है । तन्तु पट के कारण है, पट तन्तुओं का कारण नहीं हैं । वीरणा (घासविशेष) कट का मान्यथानुपपत्ति अथ छ. र वात रोलम्बगवलव्याल' त्या als વડે પ્રદર્શિત કરવામાં આવી છે. આ પ્રમાણે ચન્દ્રોદયના દર્શનથી જલધિની વદ્ધિ અને કુમુદવનનો વિકાસ અનુમિત કરવામાં આવે છે. સૂર્યોદયથી કમળ વનના વિકાસ અને ઘુવડની મદહાનિ, મેઘવર્ષથી સસ્યસમ્પન્નતા કૃષક
નેના મનને ઉ૯લાસ આ સર્વે અનુમિત કરવામાં આવે છે. આ પ્રમાણે કારણથી કાર્યવું જે અનુમાન આવે છે, તે શેષવત્ અનુમાન છે, તેમ જાણવું જોઈએ. કારણથી જ્યાં કાર્યનું અનુમાન કરવામાં આવે છે, ત્યાં કારણ જ પોતાના સાયંનું અનુમાપક હોય છે. અકારણ નહિ. કેટલાક એવા પણ છે કે જેમાં કાર્યકારણુભાવ વિશે જ વિવાદ કરતા રહે છે. સૂત્રકારે તેના નિરાકરણ માટે કારણુની નિયમિતતાથી કારણને કાર્યાનું માપક રૂપમાં બતાવ્યું .dd५j ४२ छ, ५८तुमा २ नथी. वीर। (त, वि५),
alee
