________________
अनुयोगद्वारसूत्रे
निवृत्तिलक्षणं भवति । तत्र - वारकः = लघुघटः, घटः प्रसिद्धः, करको घटविशेषः, कलशिका = लघुकलशः, घटकलशयोराकारकृतो भेदो वोध्यः, गर्गरी = ' गगरी ' इति भावाप्रसिद्धा, हविः = वर्ममयो 'मसक' इति प्रसिद्धः, करोडिका = अतिविशालमुखा कुण्डिका, कुण्डिका = 'कुंडी' इति प्रसिद्धा, एतेषु पात्रविशेषेषु स्थितानां रसानाम् 'एतावानत्र रसोऽस्ति' इति रूपेण मानप्रमाणपरिज्ञानं भवतीत्यर्थः । एतदुपसंहरन्नाह - तदेतद्रसमानप्रमाणमिति । इत्थं मानप्रमाणस्य भेदद्वयनिरूपणेन मानप्रमाणं निरूपितमिति सुचयितुमाह - ' तदेतद् मानम्' इति ॥ १८८ ॥ प्रमाण से किस प्रयोजन की सिद्धि होती है तो इसका उत्तर यह है कि इस रसमान प्रमाण से वारक, घटक, करक आदि में रखे हुए रसों के वजन का कि इतना रस इनमें भरा हुआ है ज्ञान होता है। छोटे घड़े का नाम वारक है । सामान्य कलश का नाम घट है । घट विशेष का नाम करक है। छोटी कलशियाका नाम कलशिका है घट और कलश में आकारकृत भेद होता है । गर्गरी - गगरी - यह प्रसिद्ध वर्तन है । इति नाम मक है । जिसका मुख बहुत बड़ा होता है ऐसे वर्तन का नाम करोडिका है । कुण्डी कुण्डिका ये पर्यायवाची शब्द हैं । इस प्रकार से यह रसमान प्रमाण है । मानप्रमाण का इसके दो भेदों के इस निरूपण से निरूपण हो चुका यह बात सूत्रकार ने " से तं माणे " इस सुत्रपाठ द्वारा व्यक्त की है।
भावार्थ- सूत्रकार ने इस सूत्र द्वारा उपक्रम का तृतीय भेद जो प्रमाण है उसके चतुर्भेदों में से द्रव्य प्रमाण का कथन किया है। इसमें
પ્રાર્જનની સિદ્ધિ થાય છે. તા આના ઉત્તરમાં મમ કહી શકાય કે આ રસમાન પ્રમાણથી વારક, ઘટક, કરક વગેરેમાં મૂકેલાં રસાના વજનના અમુક પ્રમાણુ પૂરતા રસ આમાં છે આ જાતનું જ્ઞાન થાય છે. નાના દેગડા વારક કહેવાય છે સામાન્ય કલશને ઘટ્ટ કહે છે. ઘટ વિશેષનું નામ કરક છે. નાના કળશનું નામ કલશિકા છે ઘટ અને કલશના આકારમાં ભિન્નતા હોય છે. ગગ રી-ગાંગર આ પ્રતિષ્ઠે વાસણ છે. ક્રુતિ મશકનું નામ છેજેનુ મુખ બહુજ પહેાળુ' હાય છે. એવા વાસણુનું નામ કરેાડિકા છે, કુંડી, કુંડિકા પર્યાયવાચી શબ્દો છે આ પ્રમાણે આ રસમાન પ્રમાણ છે માન પ્રમાણના અને ભેઢાનુ નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે સૂત્રપાઠ વડે વ્યક્ત કરી છે.
આ વાત सूत्ररे ' से त' माणे ' मा
ભાવાર્થ સૂત્રકારે આ સૂત્ર વડે ઉપક્રમના તૃતીય ભેદ પ્રમાણ છે તેના તુઢામાંથી દ્રષ્યપ્રમાણુ વિષે ષ્ટતા કરી છે. આમાં તેમણે આ પ્રમાણે
९४
"
