________________
मनुयोगचन्द्रिका टीका सूत्र १६३ कारणतो विरनिरूपणम् टीका-'एएसि गं' इत्यादि
एतेषां सप्तानां स्वराणां सप्त स्वरस्थानानि प्रज्ञशानि, अयं भावः एते षड्जादि सप्तस्वरा यस्मात् यस्मात् स्थानात् समुत्पद्यते तानि जिह्वाग्रभागादिस्वरस्था. नान्यपि सप्तसंख्यकानि सन्ति । नाभेरुत्थितोऽविकारी स्वर आभोगतोऽनाभोगतो वा जिहादिस्थानं प्राप्य विशेषमासादयतीति तत् स्वरस्योपकारकमतस्तत् स्वरस्थानमुच्यते, इति । तान्येव स्थानानि दर्शयति-तद्यथा-पड्ज स्वरम् अग्रजिह्वयाअग्रभूता जिह्वा-अग्रजिह्वा, तया जिह्वाग्रभागेन ब्रयात् । षड्जस्वरस्य स्थानं जिह्वायचारोंपैरों से जमीन ऊपर रखी गई ऐसो गोधिका-वाद्यविशेष-(पंचम सरं) पंचम स्वर को बोलनी है (आडंबरोधेवयं) आडंबर धेवत स्वर को बोलता है (महाभेरीय सत्तम) और महाभेरी सप्तम जो निषाद स्वर है, उसे बोलती है।
भावार्थ - इस स्त्र द्वारा सूत्रकारने सात स्वरों के सात स्थानों का कथन किया है । षड्ज आदि सात स्वर जिल २ स्थान से उत्पन्न होते हैं, वे जिह्वाग्रभाग आदि स्वरोत्पादक स्थान सात हैं। नाभिस्थान से उत्थित अविकारी स्वर आभोग (अनजान) से जिह्वा आदि स्थान को प्राप्त हो करके अपने में विशेषता प्राप्त कर लेता है, इसलिये वह जिहवा आदि स्थान उस स्वर का उपकारक होता है। अतः वह उस स्वर का स्थान कहा जाता है। सूत्रकारने इन्हीं सात स्वर स्थानों को यहां दिख. लाया है । षड्ज स्वर जिह्वाग्रभाग से योला जाता है। इसलिये उसका स्थान जिह्वाग्रभाग है।
भाव छ. सनी गाधिरा-वाघ विशेषमाथी (पंचमं सरं) ५यम २१२ नाणे (आडंबरो घेवयं) मामाथी घेत २५२ नीचे छ. (महाभेरीय मत्तम) २ મહાભેરીમાંથી સાતમે જે નિષાદ નામે સ્વર છે કે નીકળે છે.
ભાવાર્થ-આ સૂત્ર વડે સૂત્રકારે સાત વરેના સ્થાનેનું કથન કર્યું છે. ષડૂજ વગેરે સાત વાર જે જે સ્થાન વિશેષથી ઉત્પન્ન થાય છે. તે જિહાગ્ર ભાગ વગેરે સાત સ્વરેત્પાદક સ્થાને છે નાભિરથાનથી ઉસ્થિત થયેલ અશિ કારી સ્વર આગ (જાણ) થી કે અનાભોગ (અજા)થી જિહા વગેરે સ્થાન સુધી પહોંચીને પોતાની જાતમાં એક વિશેષતા મેળવી લે છે. એટલા માટે જિહા વિગેરે સ્થાન તે સ્વર માટે ઉપકારક હોય છે. એથી તે તે રવરનું સ્થાન કહેવાય છે. સૂત્રકારે એજ સાત સ્વર સ્થાનેનું અહીં સ્પષ્ટીકરણ કર્યું છે ષડૂ જ સ્વર જિલ્લા ભાગથી ઉચ્ચરિત કરવામાં આવે છે તેથી તેનું નામ જિહાશ ભાગ છે.
