________________
७८०
अनुयोगद्वार
निष्पन्नत्वेन तृतीयो भङ्गः । द्वितीयं परिहाय शेषनिष्पन्नत्वेन चतुर्थो भङ्गः । प्रथमं परिहाय अवशिष्टभाव चतुष्टय निष्पन्नत्वेन पञ्चमश्व भङ्गो बोध्यः । एवान् पञ्च भङ्गान् विवरीतुमाह- 'कयरे से णामे' इत्यादि । एषां व्याख्या पूर्ववद् बोध्या । एषु पञ्चसु भङ्गेषु तृतीयो भङ्गो नारकादिगतिचतुष्टये भवति । तथाहिऔदयिकी नरकाद्यन्यतमा गतिः, नारकतिर्यग्देवगतिषु प्रथमसम्यक्त्वलाभकाले एव उपशमभावो भवति, मनुष्यगतौ तु तत्रोपशमश्रेण्यां चौपशमिकं सम्यक्त्वम्, क्षायोपशमिकानीन्द्रियाणी, पारिणामिकं जीवत्वम् इत्येवमयं भङ्गकः सर्वासु
ܕ
न्म हुआ है। तृतीय भाव जो क्षायिक भाव है उसे छोड़कर बाकी के चार भावों के संयोग से तृतीय भंग निष्पन्न हुआ है। द्वितीय जो पशमिक भाव है उसे छोड़कर शेष भावों के संयोग से चतुर्थ भंग निष्पन्न हुआ है । प्रथम भाव जो औदयिक भाव है उसे छोड़कर शेष - भावों के संयोग से पंचम भंग निष्पन्न हुआ है । इन पांच भंगों में से जो औदयिक, औपशमिक, क्षायोपशमिक एवं पारिणामिक इन चार भावोंके संयोग से निष्पन्न तृतीयभंग है वह नारक आदि चारगतियों में होता है । वहाँ विवक्षितगति औदयिकी है । इनमें प्रथम सम्यक्त्व के लाभकाल में ही उपशमभाव होता है। मनुष्यगति में उपशमश्रेणी में औपशमिक सम्यक्त्व होता है। इंद्रियां यहां क्षायोपशमिक भावरूप हैं। जीवत्व पारिणामिक भाव है इस प्रकार यह तृतीयभंग सर्व गतियो ખીજો ભંગ–ક્ષાયે પશમિક ભાવ નામના ચોથા ભાવને છોડીને બાકીના ચાર ભાવાના સયાગથી ખીજો ભંગ બન્યા છે.
ત્રીજો ભગ-ક્ષાયિક ભાગ નામના ત્રીજા ભાવ સિવાયના ચારે ભાવાના સયેાગથી ત્રીજો ભંગ મન્યા છે.
ચાથેા ભંગ-ઔપમિક નામના બીજા ભાવને છેડી દઇને બાકીના ચાર ભાવાના સયોગથી ચાથેા ભંગ બન્યા છે.
પાંચમા ભ'ગ-ઔદિયેક નામના પહેલા ભાવને છેડી દઈને માકીના ચાર ભાવાના સાગથી પાંચમા ભંગ બન્યા છે.
ઔયિક, ઔપમિક, ક્ષાાપશમિક અને પારિણામિક, આ ચાર ભાવાના સયાગથી જે ત્રીજો ભંગ અને છે-જે ત્રીજા પ્રકારના સાન્નિપાતિક ભાવ નિષ્પન્ન થાય છે તેના નારક આદિ ચાર ગતિઓમાં સદ્ભાવ હાય છે ત્યાં નારક આદિ ગતિ ઔયિક ભાવરૂપ છે. આ ગતિમાં પ્રથમ સમ્યક્ ત્વના પ્રાપ્તિ કાળે જ ઉપશમ ભાવના સદ્ભાવ હાય છે, મનુષ્ય ગતિમાં તા ઉપશમ શ્રેણીમાં ઔપમિક સમ્યક્ત્વના સદ્ભાવ ડાય છે ઇન્દ્રિયા ક્ષાયેાપ
