________________
अनुयोगचन्द्रिका टोका सूत्र १५५ शायोपशमिकभावनिरूपणम् ७२३ क्षयः, अनुदयप्राप्तं तु कर्म न क्षीणं नापि तस्योदयोऽतस्तस्योपशमश्च उच्यते, भायोपचमिकेऽस्मिन्नपि भावे उदीर्णस्य क्षयः, अनुदीर्णस्य चोपशम इत्युच्यते, इस्थमनयोः को भेदः ? इति चेदाह-कर्मणः क्षयोपशमे तु विपाकत एवोदयामाका, प्रदेशस्तु अस्त्येवोदयः, औपशमिके भावे तु कर्मणः प्रदेशतोऽप्युदयो नास्तीत्य. नयोमेंदो बोध्यः । क्षयोपश पस्तु ज्ञानावरणादि कर्मचतुष्टयस्यैव भवति, नान्येषा भनुदय प्राप्त जो कर्म है उसका न क्षय है और न उदय है, किन्तु उपशम है, इसी प्रकार इस क्षायोपशमिक भाव में भी उदीर्ण कर्मका क्षय है और अनुदीर्ण कर्मका उपशम है। तब औपशमिक और क्षायोपशमिक में क्या भेद है ? ___ उत्तर-क्षयोपयोशम भाव में जो कर्म का उपशम कहा गया है वह विपाक की अपेक्षा से ही उदयाभाव रूप उपशम कहा गया है, प्रदेश की अपेक्षा नहीं -प्रदेश की अपेक्षा से तो वहां कर्मका उदय है परन्तु औपशमिक भाव में जो उपशम कहा गया है वह विपाक
और प्रदेश दोनों की अपेक्षा से कहा गया है । अर्थात् औपशमिक भाव में कर्म का न विपाकोदय है, और न प्रदेशोदय है । नीरस किये हुए कर्म दलिकों का वेदन प्रदेशोदय है और रस विशिष्ट दलिकों का विपाक वेदन विपाकोदय है। क्षयोपशम ज्ञानावरण दर्शनावरण मोहनीय और अंतराय इन चार कर्मों का ही होता है । निषिद्ध होने અનુદય પ્રાપ્ત જે કમ છે તેને ક્ષય પણ થો તથી અને ઉદય પણ થતું નથી પરંતુ ઉપશમ જ થાય છે. એ જ પ્રકારે ક્ષાયોપથમિક ભાવમાં પણ ઉતીર્ણ કર્મને ક્ષય અને અનુદી કમને ઉપશમ થતું હોય છે. તે પછી ઔપશમિક અને ક્ષાપશમિકમાં શે ભેદ છે ?
ઉત્તર-ક્ષ પશમ ભાવમાં કર્મને જે ઉપશમ કહેવામાં આવ્યું છે તે વિપાકની અપેક્ષાએ જ ઉઠયાભાવ (ઉદયને અભાવ) રૂપ ઉપશમ બતાવવામાં આવ્યો છે, પ્રદેશની અપેક્ષાએ બતાવવામાં આવ્યો નથી. પ્રદેશની અપેક્ષાએ તે ત્યાં કર્મને ઉદય જ છે. પરંતુ પશમિક ભાવમાં જે ઉપશમ બતાવવામાં આવ્યા છે, તે વિપાક અને પ્રદેશ, આ બન્નેની અપેક્ષાએ બતાવવામાં આવ્યું છે એટલે કે ઔપશમિક ભાવમાં કમને વિપાકેદય હેતું નથી, પણ પ્રદેnય હોય છે. નીરસ કરાયેલાં કમંદવિકોનુ વેદના પ્રદેશોદય રૂપ છે અને રસવિશિe દવિકેનું વિપકવેદન વિપાકે ય રૂપ છે. જ્ઞાનાવરણીય, દર્શનાવરણીય લેખ
