________________
मनुयोगचन्द्रिका टीका सूत्र ११२ क्षेत्रप्रमाणद्वारनिरूपणम् ४६७ पाप्यते, कथं वर्हि देशोनलोकव्यापिता प्रोच्यते ? इति चेत् , उच्यते- अयं लोक आनुपूय॑नानुपूर्ववक्तव्यकद्रव्यैः सर्वदेवाशून्य एवं भातीति सिद्धान्तः । यदिचात्राऽऽनुपूर्व्याः सर्वलोकव्यापिता निर्दिश्येत, तदाऽनानुपूर्व्यवक्तव्यकद्रव्याणां निरवकाशतयाऽभावः प्रतीयेत, अतश्व-अचित्तमहास्कन्धपूरितेऽपि लोके जघन्यतोऽप्येकः प्रदेशोऽनानुपूर्वीविषयत्वेन विवक्षितः। प्रदेशद्वयं चावक्तव्यकद्रव्यविषयः एक द्रव्य की अपेक्षा करके कुछ कम लोक में व्यापक होकर रहता है । क्योंकि समस्त लोकवर्ती असंख्यात प्रदेशरूप क्षेत्रानुपूर्वी है सो उसमें अवगाढ-अवगाही होने से- परिपूर्ण अचित्त महास्कंध का क्षेत्रानुपूर्वोपना भी कुछ भी विरुद्ध नहीं पड़ता है। इसलिये आनुपूर्वी द्रव्य में एक आनुपूर्वी, द्रव्य की अपेक्षा करके जो देशोन लोक में अवगाहिता प्रकट की है वह ठीक नहीं है। __उत्तर-यह सिद्धान्त है कि यह लोक आनुपूर्वी अनानुपूर्वी और अवक्तव्यक द्रव्यों से सदा ही अशून्य है । यदि आनुपूर्वी द्रव्य कोसर्बलोक व्यापी माना जावे तो फिर अनानुपूर्वी और अवक्तव्यक द्रव्यों को ठहरने के लिये स्थान न होने के कारण उनका अभाव प्रसक्त होगा। और जब देशोन लोक में एक आनुपूर्वी द्रव्य व्यापक होकर रहता है। ऐसा माना जाता है तो इस प्रकार से अचित्त महास्कंध से पूरित हुए भी लोक में कम से कम एक प्रदेश ऐसा भी आजाता है कि जो अना. नुपूर्वी द्रव्य का विषय रूप से विवक्षित हो जाता है । तथा दो प्रदेश વત અસંખ્યાત પ્રદેશરૂપ ક્ષેત્રાનુપૂર્વી છે, અને તેમાં અવગાહી (રહેલે) હેવાથી પરિપૂર્ણ અચિત્ત મહાછંધમાં પણ ક્ષેત્રાનુપૂવવ માનવામાં કઈ પણ વધે જણાતું નથી.
- ઉત્તર-એવો સિદ્ધાંત છે કે આ લેક આનુપૂવી અને અવક્તવ્ય દ્રવ્યોથી રહિત કદી હેતે નથી જે આનુપૂવી દ્રવ્યને સર્વલેકવ્યાપી માનવામાં આવે, તે અનાનુપૂર્વી અને અવક્તવ્યક દ્રવ્યોને રહેવાનું સ્થાન જ બાકી ન રહે ! અને તે કારણે તેમને અભાવ જ માનવાનો પ્રસંગે ઉપસ્થિત થશે જે એવું માનવામાં આવે કે દેશોન (દેશ ન્યૂન) લેકમાં એક આનું પૂર્વી દ્રવ્ય વ્યાપીને રહે છે, તે અચિત્ત મહાકંપ વડે પૂરિત થયેલ વેકમાં પણ એાછામાં ઓછા એક પ્રદેશ એ પણ બાકી રહેશે કે જેમાં અનાનુપૂર્વી દ્રવ્યને સદ્ભાવ હોઈ શકે, તથા તે લેકમાં બે પ્રદેશ એવા
