________________
૧૯૭
જોઈએ. પુરુષાર્થ તે કરતાં જ રહેવું જોઈએ. નહીંતર તેમનું અનુકરણ કરીને બીજા ભેળા લોકો પણ પુરુષાર્થહીન થઈ જશે.
સર્વાગી આત્મવાદ ત્યારેજ થાય જ્યારે આત્માનાં બધાં પાસાંઓ લોકવાદ, કર્મવાદ, ક્રિયા (ચારિત્ર) વાદને માનવામાં આવે.
ચર્ચા-વિચારણા પૂ. દંડી સ્વામીએ ચર્ચાને પ્રારંભ કરતાં કહ્યું. “શરીરથી આત્મા ઘણુંછતાં જ્ઞાનથી આત્મા એક છે. સાંખ્યમાં પણ છવરૂપે આત્મા એક માન્યો છે. વેદાંતને પણ સમન્વય થઈ શકે. તે કહે છે કે “જીવ અને બ્રહ્મ સમાનાધિકરણરૂપે લેખાય પણ તે આત્મામાં અવિધાન પેસે ત્યાં લગી. સોખના એક સ્થાપક પુરુષે કાશ્યપે આત્માને નિષ્ક્રિય કહ્યો તે પૂર્ણ અવસ્થાએ સાચું માની શકાય. તે છતાં તેમને અનિશ્વરવાદી કહ્યા. આમ તે વેદાંતમાં પણ ઘણું સંશોધનો થયાં છે. જેમકે રામાનુજાચાર્યને અદ્વૈતવાદ છતાં વિશિષ્ણ દ્વૈતના કારણે તે મૈતવાદ જેવું છે; તેથી આત્મા એક છતાં છ અનેકત્વ સિદ્ધાંતમાં સ્વીકારવામાં આવ્યું છે જેમ દાડમ એક છતાં બી અનેક; એ રીતે શંકરાચાર્યું વિવર્તવાદ માન્યો છે. પણ, રામાનુજાચાર્ય વગેરે મોટાભાગે અવિકૃત પરિણમવાદમાં માને છે. તેથી વલ્લભાચાર્ય સેના રૂપે એક આત્માને માનવા છતાં ઘરેણું રૂપે અનેક જીવોને માને છે.
બૌદ્ધધર્મ સંતાનવાદમાં માને છે. બૌદ્ધ-દર્શનમાં મધ્યમ માર્ગને નવું સ્થાન અપાવનાર અશ્વોષ અને નાગાર્જુન હતા. તેની અસર હિંદુધર્મ ઉપર સારી એવી પડી છે. મંડૂપનિષદમાં નેવું ટકા અસર બૌદ્ધદર્શનની છે. તેથી બૌદ્ધધર્મ અને હિંદુધર્મને ઘણો સંબંધ મળે છે. તેથી જ પુરાણોમાં બુદ્ધને “વાસુદેવઃ પુનર્બદ્ધ” કહીને બુદ્ધને ઈશ્વર તરીકે સ્વીકાર કરવામાં આવે છે. મુનિશ્રી સંતબાલજીએ ઠીક જ કહ્યું
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
