________________
હાલમાં પૃથ્વી અને સમુદ્રો જે રૂપ અને આકારમાં છે તે જ સ્વરૂપમાં પ્રાચીન કાળમાં ન હતાં. જળનું સ્થળ અને સ્થળનું જળ થઈ ગયું છે. એટલે આપણે આ આર્યાવર્તના જ હાઈ ધ્રુવ તરફ વસાહત કરવા ગયા હતા તેમ જ યુરોપ, અમેરિકા, આફ્રિકા વગેરે ખડેમાં પણ પ્રસર્યા હતા ને સંસ્થાને સ્થાપ્યાં હતાં. પછી એકાએક હિમયુગ શરૂ થવાથી ઉત્તરધ્રુવનાં સંસ્થાને છેડી આપણે હિમાલય તરફ થઇને આપણું આદિ જન્મભૂમિ આર્યાવર્તમાં પાછા આવ્યા. બીજા જે આર્યો અન્ય સ્થળે વસતા હતા અને હિમયુગ જેઓને અડચણ કરનાર ન થયે તેઓ તે જ પ્રદેશમાં વસી રહ્યા. તેવા પ્રદેશ યુરોપ અને એશિયાને દક્ષિણ ભાગ હતો. આ પ્રમાણે હેવાથી તેઓનાં અસ્થિઓ તે ભાગમાંથી મળી આવે તે આશ્ચર્ય નથી. આ વિષે આગળ વિવેચન કરીશું. અત્યારે તે એટલું જ ધ્યાનમાં રાખવાનું કે યુરોપમાં પ્રાચીન મનુષ્યજાતિનાં અસ્થિ મળે છે તેથી આર્યોનું આદિનિવાસસ્થાન યુરોપ હતું એમ બીલકુલ સિંદ્ધ થતું નથી, અને સંસ્થાનવાદ પ્રમાણે પણ તેને ખુલાસે થઈ શકે છે.
યુરોપીય વાદને ચુસ્ત હિમાયતી સર આઈઝેક ટેલર છે. પણ તેની દલીલો કેટલી વિચિત્ર અને કઈ વાર તે હાસ્યાસ્પદ છે તે આપણે જોઈશું. જાતની પ્રાથમિક એક્તાને લીધે ભાષાની પ્રાથામક એકતા હોય એ પો. એકસમ્યુલરના સિદ્ધાંતને તે વખેડી કાઢે છે. તે કહે છે કે Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Burnatumaragyanbhandar.com
