Shubh Sangraha Part 04

SR No.: 034613
Original Sutra Author: N/A
Author: Bhikshu Akhandanand
Publisher: Sastu Sahityavardhak Karyalay
Publication Year: 1929
Total Pages: 416
Language: Gujarati
Classification: Book_Gujarati
File Size: 24 MB

Page 402

૩૯૪
શુભસ`ગ્રહ-ભાગ ચોથા
ઉરદ વૃદ્ધિ જામુન કરે, સિરસ મૂંગ સરસાય; બ્રેકર ખૈર લગાઈએ, ઇન સોં પડે અકાલ. અર્જુન જલ બરસા કે કરે પ્રજા પ્રતિપાલ.
અનંતર નીખૂં, અનાર, સીતાલ, અંગૂર કે સિંચને કા સમય ખતા કર ગુલાબ કે વિષય મેં લિખા હૈ—
જલ દે અશ્વિન માસ મે, પુનિ સુનિ લેઉજવાબ; પુસ-માસ મેં કલમ કર, સિંચા સરસ ગુલાબ. આવે કલી ગુલાબ મે, તબ વે સુતે વિધાન; કૃષ્ણ-પક્ષ ભર માત્ર મે, નીર ન દીજૈ જાન.
પ્રસિદ્ધ અમેરિકન વનસ્પતિ-શાસ્ત્રજ્ઞ શ્રીયુત ખુરબક મહાશય કી તરહ હમારે શિવ મહાકવિ ને ભી પૈબદી કી અનેક યુક્તિયાં બતાઈ હૈં. પૈબદી કા સમય, ઉસકી યુક્તિયાં ઔર એક હી જિગર કે વિભિન્ન વૃક્ષોં કા ખડા અનુઠ્ઠા વર્ણન કિયા હૈ. યથા
ખટ, ઉમર, સહતૂત પુનિ, સુનિ લીજૈ અંજીર; જિગર એક ઇન ચાર કેા, કહત સઐ મતિધીર, એક વૃક્ષ ઇન ચારા, પૈબંદ કરિક હાય, મનમાને –તીન કર, કહત સયાને લેાય.
કંઈ પૈબદી ફૂલ-જાતિ કે ભી નામ ખતલાએ હૈં... અનંતર કવિ” તે રૂપ-પરીક્ષા કી કા યુક્તિયાં બતલાઇ હૈ. યથા—
જે કહુ નિલ ભૂમિ મે, ઉપજે દેખે ખેત; તાકે પશ્ચિમ ખાદિએ, ડેઢ પુરુષ જલ દેત; પીલી માટી કઢે જ, પીલે મેંડક હાય; આધ પુરુષ પર જલ કઢે, યહ નિશ્ચય કરી લેાય. ૪૦ પ-ખનન કી દિશા કૂપ કરે નૈૠત્ય તે ખાલક ખચે ન કાય; કૂપ ગાંવ કી અગ્નિ દિશિ, ખાદે તા યહ જાન; દુઃખ પાયે અરુ ગાંવ કે, અતિ ભય હાય નિદાન.
X
X
X
X
×
કિવ ને વૃક્ષેાં વ ફૂલેાં કી જાતિ કે વિષય મેં ભી ડા વિસ્તૃત વર્ણન કિયા હૈ. વાટિકાવિધાન કે વિષય મેં ભી કઇ અનૂફી ખાતે વૈજ્ઞાનિક ઢંગ સે લિખી હું. ખાગ કે મધ્ય મે તાલાખ, તાલા કે ખીચ મે' મહલ, ઉસકે આસપાસ બકુલ ઔર સરૂ વૃક્ષ, ૨'ગ−બિર`ગે મચ્છ, અનેક ભાંતિ કે પક્ષી આદિ કા સંગ્રહ કરને કી સૂચના કી હૈ. અત મેં શિવ કવિજી ને લિખા હૈ— ‘દોલતખાગ—વિલાસ’કા, પઢે સુનૈ ચિત્ત લાય, સેા નર ભાગ–વિચાર મેં, અતિ પ્રખીન દરસાય. ‘દૌલતખાગ-વિલાસ' કા વન યહી પર સમાપ્ત હેાતા હૈ.
ઉક્ત ગ્રંથ ઉપલબ્ધ હો જાને પર મે, અપને સંશાધન મે', ધી વિષય કે દે ઔર અપ્રકાશિત સંસ્કૃત-ગ્રંથ ઉપલબ્ધ હુએ હૈં. એક કા નામ હૈ—વૃક્ષદેહ.' ઇસકી બહુત સી ખાતે ‘બાગ-વિલાસ' સે મિલતી-જીલતી હૈ. કુછ ખાતે વૃદેહ' મેં અધિક હૈ, કુછ દૌલત-બાગ વિશ્વાસ' મેં દૂસરે ગ્રંથ કા નામ હૈ ઉપવન-વિને' જે હાલ હી મરાઠી મેં પ્રકાશિત હૈ। ચૂકા હૈ. દસ ગ્રંથ મેં ભી ખડે અડે પ્રયેગાં કા વન કિયા ગયા હૈ. ભારતવર્ષ કૃષિ-પ્રધાન દેશ હૈ. અતઃ જૈસા કિ ઉપર કહા જા ચૂકા હૈ, હમારી પૂર્વપરપરા કા ખતલાનેવાલે ઐસે ગ્રંથે કા જિતના ભી અધિક પ્રચાર હૈ!, ઉતના હી અચ્છા હૈ.
અત મેં એક ખાત કા ઉલ્લેખ કર દેના આવશ્યક હૈ. ઉક્ત બગ-વિલાસ'-ગ્રંથ હમે, ગ્વાલિયર્–નરેશ કૈલાસવાસી મહારાજ માધવરાવ શિંદે કે નિકટ સહવાસ મેં રહેને કા સૌભાગ્ય પ્રાપ્ત હેાને કે સમય, મહારાજ કી કૃપા સે હી, ઉપલબ્ધ હુઆ થા. વહ કભી કા પ્રકાશિત હૈ। ગયા હેાતા; પર હમારે દુર્ભાગ્ય સે ઉસકી મૂલ-પ્રતિ કૈા, ઉસકી પ્રતિલિપિ–સહિત, એક વિમલકાંતિ મુખેાપાધ્યાય-નામક ગાલી નવયુવક-જો હમારે પાસ લેખન ઔર સપાદન-કાર્ય સીખતા થા—અન્યાન્ય અમૂલ્ય ઐતિહાસિક સામગ્રી-સમેત હમારે સંગ્રહ સે ચૂરા કર કલકત્તે ચલા ગયા; કિ ંતુ અમ ઉક્ત ગ્રંથ શીઘ્ર હી પ્રકાશિત હૈ। જાયગા.
(માર્ગીશી–૧૯૮૫ના ‘માધુરી” માં લેખક:-શ્રી, ભાસ્કર રામચંદ્ર ભાલેરાવ) નોંધ: આ લેખમાં જે હિંસાત્મક તામસી ઉપાય! આવે છે, તે સાત્વિકજના માટે તે અનુચિતજ છે.
ભિક્ષુ-અખ`ડાન ંદ