________________ અનુયોગના વિભાગે આગમોનું વિભાગીકરણ કરવું અનિવાર્ય થયું. જે કામ પૂ.આ.શ્રી આર્યરક્ષિતસૂરિજી મહારાજાએ કર્યું. આ ત્રીજું વર્ગીકરણ સર્વમાન્ય-સર્વગ્રાહ્ય બન્યું. અનુયોગદ્વાર એક વ્યાખ્યા પદ્ધતિ છે. મૂળસૂત્રોના અર્થને જાણવા - જણાવવા જરૂરી વ્યાખ્યાઓ કઈ પદ્ધતિથી કરવી તે દર્શાવનારું આગમ એટલે અનુયોગદ્વારસૂત્ર. આ આગમની રચના પછી થયેલ દરેક વ્યાખ્યાઓમાં આ જ પદ્ધતિ અપનાવવામાં આવી છે. તેથી જ તો દરેક આગમોની વ્યાખ્યાને ખોલી તે - તે આગમોના આશયને સમજવા માટે આ ચાવી કહેવાય છે. અનુયોગ શબ્દ “અનુ' અને “યોગ'ના સંયોગથી બન્યો છે. “અનુ’ ઉપસર્ગ છે. અનુકૂલવાચક છે. સૂત્રની સાથે અનુકૂળ, અનુરૂપ અને સુસંગત અર્થનો સંયોગ કરવો તે અનુયોગ. અનુયોગનો અર્થ વ્યાખ્યા છે. નિયોગ, ભાષા, વિભાષા અને વાર્તિક જેવા પર્યાયવાચી શબ્દોથી પણ ઓળખાય છે. વ્યાખ્યય વસ્તુના આધારે અનુયોગના મુખ્ય ચાર વિભાગ કરવામાં આવ્યાં છે. 1 - શ્રમણાચાર અને શ્રાવકાચાર સંબંધી વિગતો જેમાં હોય તે ચરણકરણાનુયોગ. 2 - ધર્મનું કથન જેમાં હોય અથવા ધર્મ-ધર્માત્માઓ સંબંધી કથાઓ જેમાં હોય તે ધર્મકથાનુયોગ. 3- ગણિતના માધ્યમથી જ્યાં પદાર્થ સમજાવ્યો હોય તે ગણિતાનુયોગ. 4 - જીવ-અજીવ, લોક-અલોક, પુણ્ય-પાપ અને બંધ-મોક્ષ જેવા તત્ત્વોના બોધ કરાવ્યો હોય તે દ્રવ્યાનુયોગ. આચારાંગાદિ ચરણકરણાનુયોગમાં, ઉત્તરાધ્યયનાદિ ધર્મકથાનુયોગમાં, સૂર્યપ્રજ્ઞપ્તિ વગેરે ગણિતાનુયોગમાં અને દૃષ્ટિવાદ વગેરે દ્રવ્યાનુયોગમાં ગણાયાં. ધર્મકથાનુયોગ, ગણિતાનુયોગ અને દ્રવ્યાનુયોગ એ સાધનરૂપ છે જ્યારે એનાથી સાધ્યરૂપ ચરણકરણાનુયોગ છે; જે સીધું મોક્ષનું કારણ છે. અનુયોગ દ્વાર || 211
