________________ સૂર્યપ્રજ્ઞપ્તિ સૂત્ર - ચંદ્રપ્રજ્ઞાતિ સૂત્ર આ સૂર્યપ્રજ્ઞપ્તિ અને ચંદ્રપ્રજ્ઞપ્તિ આગમ અતિ પ્રાચીન છે, કારણ કે શ્વેતાંબર અને દિગંબર બંને શાખામાં આ આગમો માન્ય રહ્યાં છે. પૂર્વકાળમાં બંને આગમ એક જ શ્રી જ્યોતિષગણરાજ પ્રજ્ઞપ્તિ આગમ રૂપે પ્રસિદ્ધ હતાં. વર્તમાનમાં બે સૂત્રોને અલગ અલગ ઉપાંગ રૂપે ગણવામાં આવે છે. જેમાં મુખ્યતાએ સૂર્યની ગતિવિધિ છે તે સૂર્યપ્રજ્ઞપ્તિ. જેને ઉપાંગ શ્રેણિમાં પાંચમું સ્થાન-માન પ્રાપ્ત થયું છે. જેમાં ચંદ્રની ગતિવિધિ મુખ્યતા ધરાવે છે તે ચંદ્રપ્રજ્ઞપ્તિ. જે સાતમું ઉપાંગ છે. આ ઉપાંગસૂત્રો સૂર્ય-ચંદ્ર અને જ્યોતિષ ચક્રના સ્વરૂપને બતાવનારા એક માત્ર આગમો છે. શ્રી ભગવતીજી અને શ્રી જ્ઞાતાધર્મકથા અંગ આગમના આ ઉપાંગોમાં ગણિતાનુયોગની પ્રધાનતા છે. જેની રચનામાં 108 ગદ્ય સૂત્ર છે, 103 પદ્યગાથાઓ છે. એક અધ્યયન, 20 પ્રાભૃત અને 2200 શ્લોક પ્રમાણ મૂળ કદ છે. ખગોળ સંબંધી જેટલી સૂક્ષ્મવાતો અહીં પ્રસ્તુત થઈ છે, કદાચ બીજા કોઈ આગમમાં નથી. રાજવી જિતશત્રની મિથિલા નગરીના માણિભદ્ર ચૈત્યમાં પ્રભુશ્રી મહાવીર પરમાત્મા તથા શ્રી ગૌતમ મહારાજા વચ્ચે થયેલી પ્રશ્નોત્તર શ્રેણી અહીં ગૂંથવામાં આવી છે. સૂર્યપ્રજ્ઞપ્તિ સૂત્ર પર નિર્યુક્તિકારશ્રી ભદ્રબાહસ્વામીની નિર્યુક્તિ હતી. જે અનુપલબ્ધ થતાં આ શ્રી મલયગિરિજી મહારાજે 9500 શ્લોક પ્રમાણ ટીકા રચેલ છે. જે વર્તમાનમાં ઉપલબ્ધ છે. સૂર્યપ્રજ્ઞપ્તિ સૂત્ર | 99
