________________ ચિંતકોના એક વર્ગની દલીલ છે કે “જો વિચિત્ર સર્જનોમાં ઈશ્વરને ભાગ્યની અનિવાર્યતા જ છે, તો ભાગ્યથી જ વૈચિત્ર્યનો જવાબ મળી જાય છે માટે ભાગ્યને જ આ વૈચિત્ર્યનું કારણ માનો, ઈશ્વરને સર્જનહાર માનવાની શી જરૂર ?' ગમે તે હો, ઈશ્વરીય તત્ત્વની દરમિયાનગીરી હો યા નહિ, પણ ચિંતકવર્ગે જગતના વિચિત્ર સર્જન અને ઘટનાઓ પાછળ જુદા જુદા નામે જીવોનાં તેવા તેવા ભાગ્ય, વાસના, અદ્રષ્ટ વગેરેને જવાબદાર ગણ્યા જ છે, અવશ્ય માન્ય રાખ્યા છે. આ માનવું આવશ્યક પણ છે, કારણ કે જીવને ધારણા કે ઇચ્છા વિના કેટલાય પદાર્થ અને પ્રસંગોના યોગમાં આવવું પડે છે તે એના ભાગ્યનાં હિસાબે જ ઘટે. પૂર્વજન્મ સ્મરણાદિથી એ સિદ્ધ હકીકત છે કે આત્મા જન્મજન્માંતરોમાં નવાં નવાં શરીર ધારણ કરતો અને મૃત્યુ વખતે એ શરીરને મૂકીને જતો એક સ્વતંત્ર પદાર્થ છે, શરીરથી નિરાળી વ્યક્તિ છે. પણ આ જન્મની કાયા એજ આત્મા નથી. આજે અનેક દાખલા મળે છે કે જેમાં નાની ઉંમરના બાળકને પોતાના પૂર્વ જન્મના અનુભવોનું સ્મરણ થાય છે. ને એ દૂર દેશ, દૂર કાળ અને અપરિચિત કુટુંબ સાથેની પોતાની અનુભવેલી પૂર્વજન્મની વિગતો, નામઠામ સમયના નિર્દેશ સાથે કહે છે; અને તે ત્યાં જઈ તપાસ કરતાં બરાબર એ જ પ્રમાણે મળી આવે છે. પૂર્વ જન્મમાંથી નીકળી અહીં આવી જન્મ પામનાર એક સ્વતંત્ર આત્મદ્રવ્ય-જીવપદાર્થને માન્યા વિના પૂર્વજન્મની બાબતોનું સ્મરણ અહીંવાળાને થયું હોવાનું શી રીતે સંગત કરી શકાય ? એવો એક નિયમ છે કે “જે અનુભવ કરે છે તેને જ પછીથી સ્મરણ થાય.” જુદા જુદા પ્રવાસે ફ્રી આવેલ ભાઈઓ પોતપોતાના પ્રવાસના જે સંસ્મરણો 14 જૈન ધર્મનું અજોડ કર્મ વિજ્ઞાન
