________________
યુરોપના સુધારાને ઈતિહાસ. - પાંચમાથી નવમા સૈકાના અન્તરના સમયમાં યુરોપમાં દક્ષિણ તરફથી મુસલમાનોના ને ઉત્તર તરફથી જર્મન ને લૈવાનિક પ્રજાઓના હુમલાઓ થયા કરતા હતા. આ બમણા હુમલાઓને પરિણામે યુરોપનો મધ્યને ભાગ ચાલુ અવ્યવસ્થામાં જ રહે એ સિવાય બીજું કઈ ભાગે સંભવિત હતું. વસ્તીમાં વારંવાર ફેરબદલી થયા કરતી હતી ને એક પ્રજાને ઠેકાણે બીજી એમ વસ્તી બદલાઈ જતી હતી. કંઈ પણ સ્થાયી થઈ શકતું નહોતું. બધી દિશાઓમાં ભટકતી જિંદગી ફરીથી ગુજરાતી શરૂ થઈ. બેલાશક જુદાં જુદાં રાજ્યોમાં આ બાબત વિષે કંઈક ફેરફાર જોવામાં આવતો હતો; સુરેપમાં અન્ય સ્થળે કરતાં જર્મનીમાં વધારે અવ્યવસ્થા હતી, કારણ કે જર્મની તેફાનનું કેન્દ્રસ્થળ હતું, ને ઈટાલિનાં કરતાં કાન્સમાં વધારે ખળભળાટ હતું. આમ થોડાવત્તાનેજ ફેર હતું, કોઈ પણ સ્થળે લોકો શાંતિમાં નહોતા.
પણ છેવટે, બહારના બનાવો ગમે તેવા હોય, તો એ માણસ તેમને જે રૂ૫ આપે છે તે જ તે લે છે. માણસેના વિચારે, તેની ભાવનાઓ, ને તેની પ્રકૃતિને અનુસરીને દુનિયાના બનાવો નિયમિત થાય છે, ને વિકાસ પામે છે. સમાજની બાહ્ય સ્થિતિ મનુષ્યની અન્તર સ્થિતિ પર આધાર રાખે છે.
કોઈ પણ સ્થાયી ને નિયમિત સમાજ સ્થાપવાને શું અગત્યનું છે? એટલું તો દેખીતું છે કે સમાજને ખપજોગા ને તેની જરૂરીઆતો પુરી પડે એટલા વિચારે તેની પાસે હોવા જોઈએ. વળી એટલું પણ જરૂરનું
છે કે એ સમાજના મોટા ભાગના માણસને એ વિચારો સામાન્ય જોઈએ. - છેવટે એ વિચારે તેમની ઈચ્છા ને તેમનાં કૃત્ય પર અમુક સત્તા ધરાવતા
હેવા જોઈએ. • - એ દેખીતું છે કે માણસને પિતાના સ્વાર્થ સિવાય અન્ય વિચાર ન
આવતા હોય, તેમની બુદ્ધિની મર્યાદા માત્ર તેમને પિતાનેજ વિષે સંકેચાયેલી હોય, તેમના રાગદ્વેષના તેઓ દાસ બનેલા હેય, ને કેટલાક વિચારે કે
