________________
રાજ્યોમાં પણ ઉપલી જ
કરી છે, ને આ
યુરોપના સુધારાને ઈતિહાસ, સુધારાની એક બીજી બાબત, સુધારાનું એક બીજું તત્ત્વ પણ આપણે એવી જ રીતે વૈદેશિક પ્રજાઓ તરફથી મેળવ્યું છે, આ ક્ષાત્ર ધર્મની બાબત છે. એકબીજાનું સ્વાતંત્ર્ય ને સરખા હક જાળવી રાખી લશ્કરી માણસોએ અન્ય પ્રતિ સંબંધ કેમ જાળવી રાખે તે આપણે એ પ્રજાઓની પાસેથી શીખ્યા છીએ. વળી અમુક હદ સુધી સરખાપણું હોય છતાં ક્રમિક ગૌણતા હોય, ક્રમે ક્રમે એકની બીજાના કરતાં ઉતરતી પદવી ને સત્તા હોય ત્યાં સંબંધ કેમ જાળવવો એ બાબતનો પણ ઉપલી વાતમાં જ સમાવેશ થાય છે. ઉચ્ચવર્ગસત્તાક રાજ્યશાસનપદ્ધતિ પણ આમાંથી જ ઉત્પન્ન થવા પામી છે, ને આ પદ્ધતિએ ફયુડલ સિસ્ટમ અથવા તે સૈનિક સેવાંજલિની પદ્ધતિને જન્મ આપ્યો છે. પ્રાચીન પ્રજાસત્તાક રાજ્યોમાં તમે જોશે તે માલૂમ પડશે કે એક મનુષ્યને બીજા મનુષ્ય સાથે કોઈ પણ જાતને સ્વતંત્ર સંબંધ નહતા; માણસે માત્ર એક શહેર સાથે જોડાએલા હતા ને તેટલા પૂરતેજ તેમનો અન્યોન્ય પ્રતિનો સંબંધ હતો. વૈદેશિક પ્રજાઓમાં સામાજિક સંબંધ સ્વતંત્ર મનુષ્યને અન્ય પ્રતિને આન્તર સંબંધ હત; આ સંબંધ, પ્રથમ, તેઓ ટોળામાં યુરોપમાં ભટકતા હતા તેવી સ્થિતિમાં ટેળાના મુખી ને ટોળાના અન્ય માણસો અથવા તેના સંબતીએની વચ્ચેના સંબંધથી ઉદ્દભવ્યો હતો, ને પાછળથી, રાજા કે સરદાર અને તેના આશ્રિતની વચ્ચેના સંબંધથી ઉત્પન્ન થયું હતું. આ આશ્રિતધર્મની ભાવના આપણે વૈદેશિક પ્રજાઓની પાસેથી પ્રાપ્ત કરી છે.
હવે હું તમને પૂછું છું કે સુધારા વિષેનું મેં તમને શરૂઆતમાં ચિત્ર
આ પદ્ધતિ પ્રમાણે રાજા જમીનની જાગીર આપતે તે એક શરતે. એ શરત લશ્કરમાં ચાકરી કરવાની ને રાજાની તરફ વફાદાર રહેવાની શરત હતી. એવીજ શરતે જાગીરદાર પેટાજાગીરો પણ આપી શકતો. મતલબ કે જરૂરની વખતે સેનામાં જોડાઈ રાજાને મદદ આપવાની શરતથી જમીન આપવાની પદ્ધતિ તે ફયુડલ સિસ્ટમ તરીકે પ્રખ્યાત છે. ગુજરાતીમાં આપણે એને સૈનિકસેવા જલિની પદ્ધતિ કહીશું.
