________________
કરે
યુરોપના સુધારાને ઈતિહાસ. આ શહેરની સત્તા, આ સ્થાનિક સત્તાના પ્રાધાન્યની પદ્ધતિ વિષે વિચારતાં આધુનિક યુરોપને પ્રાચીન રામના સુધારાઓમાંથી વારસાગરૂપે શું મળ્યું છે તે આપણને માલૂમ પડે છે. એક પ્રાચીન–પ્રાચીનતર કાળમાં હતી 'તેનાં કરતાં એ પદ્ધતિ ઘણું અનિયમિત, વધારે નરમ, ને ઘણી ઉતરતા પ્રકારની હતી એ નિર્વિવાદ છે; પણ તો એ રોમન સમયનાં સર્વે તમાંથી, તે સમયની સ બાબતોમાંથી નાશ નહિ પામેલું ને હયાત રહેલું તત્ત્વ એજ પદ્ધતિ છે.
જ્યારે એજ તત્ત્વ નાશ નથી પામ્યું એમ હું કહું છું ત્યારે હું એક ભૂલ કરું છું. એક બીજી બાબત, એક બીજા વિચારનું પણ અતિજીવન થયું છે એ વિચાર તે મહારાજ્ય અથવા શહેનશાહતને વિચાર, શહેનશાહના નામને વિચાર, શહેનશાહની સપરિ સત્તાનો વિચાર, શહેનશાહની સર્વ શક્તિમાન ને પૂજ્ય સત્તાનો વિચાર છે. આ તો, આ વિચાર રેમ તરફથી યુરોપના સુધારાને વારસારૂપે પ્રાપ્ત થયાં છે. એક તરફ પ્રજામંડળના રાજ્યતંત્રની પદ્ધતિ, તેના નિયમો, દાખલાઓ ને સ્વતંત્રતાને નિયમ, અને બીજી તરફ શહેરી કાયદાઓના સાધારણ બંધારણને વિચાર, શહેનશાહની અનિયંત્રિત ને પવિત્ર સત્તાને વિચાર, ને નિયમ ને નિયમવશતાનો વિચાર યુરોપમાં રેમમાંથી ઉતરી આવ્યા છે.
પણ એ જ વખતે રેમન પ્રજામાં એક ઘણી જુદીજ જાતને સમાજ, તદન જુદા નિયમ પ્રમાણે સ્થપાયેલ, જુદી જ ભાવનાઓથી ઉત્સાહ પામતે ને યુરેપની આધુનિક પ્રજામાં તદ્દન જુદી જાતનાં તત્વે દાખલ કરવાને મતે એક નવો સમાજ સ્થપાયો હત; ને આ સમાજ તે ખ્રિસ્તિ સમાજ, હું ખ્રિસ્તિ સમાજ વિષે કહું છું, ખ્રિસ્તિ ધર્મ વિષે નહીં. ચોથા સૈકાને અન્ત ને પાંચમા સૈકાના આરમ્ભમાં ખ્રિસ્તિ ધર્મ માત્ર વ્યક્તિઓને ધર્મ નહોતે પણ એક સંસ્થારૂપ થયે હતું એ ધર્મનું બરાબર બંધારણ થયું હતું, એમાં પાદરીઓ ને પાદરીઓના ધર્મ બજાવે એવા ચઢતાઉતરતી ધર્મગુરુઓને પેજના, નાણાંની આવક, સ્વતંત્ર કામ કરવાનાં સાધને,
