________________
૨૨
યુરોપના સુધારાને ઇતિહાસ,
સ્થિતિને અન્ને ધાર્મિક સમાજમાં ઉપલા વર્ગના ધર્મગુરુઓની નિરંકુશ સત્તાનું બળ વધ્યું હતું ને એ સમાજ તેમનાથી જ દેવાતા હતા. લૌકિક સમાજમાં પણ તેવું જ હતું; તેમાંએ ફયૂડલ અમીરે, ને ઉચ્ચ વર્ગના લોકોના હાથમાં જ સર્વ સત્તા હતી. ધાર્મિક સમાજમાં ઉપલા વર્ગના ધર્મગુઓના હાથમાંથી એકજ માણસના હાથમાં બધી સત્તા ગઈ–પાપના લૌકિક સમાજમાં પણ એવા જ ફેરફાર થયો હતો, અમીર ને ઉચ્ચ વર્ગના
કેની સત્તાનો નાશ કરીને જ નૃપ સત્તાનું બળ વધ્યું હતું. સોળમા સૈકામાં ધાર્મિક સમાજમાં અનિયત્રિત સત્તા વધી ગઈ હતી તેની વિરુદ્ધને પવન વાવા મંડ્યો, ને તેને પરિણામે યુરેપમાં સ્વતંત્ર વિચારે થવા માંડ્યા, સ્વતંત્ર વિચારે માનનીય ગણાવવા માંડ્યાં, ને સ્થપાવવા મંડયા. લૌકિક સમાજમાં એવી જ સ્થિતિ આપણા દિવસોમાં આવતી આપણે જોઈ છે. અનિયન્દ્રિત લૌકિક સત્તા–રાજસત્તા પર હુમલા કરવામાં આવ્યા, ને તેને જીતી લેવામાં આવી હતી. આમ તમે જોયું કે એ બન્ને સમાજેમાં એક જ પ્રકારના ફેરફાર થતા ગયા છે, ને તેમાં એક જ જાતનાં પરિવર્તન થયાં છે; ફેર, માત્ર એટલો જ છે કે આવા ઈતિહાસમાં ધાર્મિક સમાજના ફેરફાર સૌથી પહેલા થયા છે.
હવે આપણે આધુનિક સમાજની એક મોટી બાબત સુધી આવી પહોંચ્યા છીએ—એ બાબત તે સ્વતંત્ર વિચાર, મનુષ્યનું મન નિકુશ બુદ્ધિને ઉપયોગ કરે તે છે. તેની સાથે સાથે બધેજ રાજકીય બાબતમાં સત્તા એકહથ્થી વધારે ને વધારે થઈ હતી તે પણ આપણે જોયું છે. મારા આવતા વ્યાખ્યાનમાં હું ઇંગ્લંડના રાજકીય પરિવર્તન વિષે બેલીશ.
