________________
૨૦૦
યુપના સુધારાનો ઇતિહાસ.
ઉત્તર દેવામાં તેથાએ વધારે ગુંચવાતા, તે ઘણીવાર તા માત્ર બમણા જોરથી પ્રત્યુત્તર આપતા.
- ખરૂં જોતાં ધાર્મિક બાબતમાં અનિયત્રિત સત્તાનો નાશ કરવાને સુધારા મથતા હતા તે વખતે તેએ બુદ્ધિના સ્વાતંત્ર્યના ખરા નિયમે વિષે અજ્ઞાનની સ્થિતિમાં હતા. મનુષ્યના મન પરના બન્ધનમાંથી તેએ તેને વિમુક્ત કરાવ્યું, ને તેમ છતાં નિયમિત રીતે તેને અંકુશમાં રાખવાતા તેઓ દાવા કરતા હતા. વ્યાવહારિક રીતે સ્વતંત્ર વિચારશક્તિને તે ઉત્તેજન આપતા હતા, નિયમમાં ખેાટી સત્તાને બદલે ખરી સત્તાને તે સ્થાપિત કરતા હતા; પણુ આમાંની પહેલી બાબત, પહેલેા ઉદેશ ખરાખર સાધી શકાયા નહિ, અને પોતે શરૂ કરેલા કાર્યને અન્ત સુધી વળગી રહેવાયું નહિ. આમ બમણા દોષને તેએ શરણે ગયા; એક તરફથી વિચારરાક્તિના સંપૂર્ણ હકો તે જાણતા નહાતા ને તેને માન આપતા નહોતા, તે બીજી તરફથી સત્તાના હક કેવી રીતે જાળવવા ને શા પ્રમાણમાં તે વિષે તે અજ્ઞાનમાં હતા. સુધારકા પાતાનાજ સિદ્ધાન્તા તે તેનાં પરિણામ વિષે બરાબર સમજતા નહાતા ને તે પ્રમાણે વર્તી શકતા નહાતા.
આજ કારણથી સુધારાના વિચારામાં કંઈક પરસ્પર વિરેધ ને સંકુચિતતા તેવામાં આવતાં હતાં, ને આથી ઘણીવાર તેના વિરેધીએ કાવતા તે તેમને છીડાં શેાધવાનું જડતુ હતું. તેમના વિરેાધી તેઓ શું કરતા તે શું કરવા માગતા તે બહુ સારી રીતે સમજતા હતા; તેએ જે ક કરતા તેના હેતુ એ વિરધીએ શેાધી કાઢતા, તે તેનાં બધાં પરિણામે દર્શાવતા. સુધારા જેટલું ધારતા તેટલું કરી શકતા નહિ, ને તેને લીધે તેમના કામામાં કંઈક અપૂર્ણતા, કઇક વિરાધ, કઈક સંકોચ જોવામાં આવતાં. આને લીધે તે વિજયી નીવડતા તાએ બુદ્ધિની નજરે જોતાં ક્રિ ધર્મ પ્રાપ્ત કરતા, ને તેનું પરિણામ પણ વસ્તુતઃ કેટલીક વાર જોવામાં આવતું હતું. રેક્મેશન પક્ષનું નબળું પાસું માજ હતુ, એજ
