________________
બુદ્ધિસ્વાતંત્ર્ય.
વિચાર ધરાવનારા પર ગુજારેલા જુલમે વાજબી કરી શકતા નથી. ખુદ શહેનશાહો પોતાના દૃષ્ટિબિંદુથી ખ્રિસ્તીઓને સમાજવિરૂદ્ધ અને ભયકારક લેખે તેને માટે તેમની પાસે વાજબી કારણે હતાં, પણ તેમણે તે ખ્રિસ્તી ધર્મનુયાયીઓને બીલકુલ છેડવા ન હતા, અગર છેડયા તે તો ખ્રિસ્તી ધર્મનું મૂળ ઉખેડી નાખવા માટે વ્યવસ્થિત આકરાં પગલાં લેવાં જોઈતાં હતાં. જે શરૂઆતથી જ તેમણે વ્યવસ્થિત રીતે આકરી તપાસ કરી હોત તો કદાચ તેઓ ખ્રિસ્તી ધર્મનું નામનિશાન ભૂંસી શક્યા હોત. કાંઈ નહિ તે આ પગલું મુત્સદ્દીને છાજે એવું તો ગણાતજ પણ અતિ તીવ્ર પગલાં તેમને સૂઝયા પણ ન હતાં અને અનુભવહીણા તે લોકોને તેમના સન્મુખ ખડે થયેલો પ્રશ્ન સમજાય પણ ન હતું. ધમકી અને ડરામણીથી તેમણે ફત્તેહની આશા રાખી. સમાજને હાનિકારક લાગતા ભિન્ન વિચારે દાબી દેવા માટેના તેમના પ્રયાસે અસ્થાયી, ડામાડોળ, ક્ષણિક આવેશવાળા, બીન અસરકારક અને હાસ્યાસ્પદ હતા. ર૫૦ થી ૩૦૩ સુધી જે જુલમ વર્ષાવવામાં આવ્યા તે ફોહમંદ નિવડવાની મુદ્દલ આશા ન હતી. આ સંબંધમાં ખ્રિસ્તી ધર્મને સાહિત્યને દાબી દેવા માટે પ્રયત્ન સરખાયે કરવામાં આવ્યો ન હતો એ બીના ખાસ ધ્યાનમાં લેવી ઘટે છે.
ઈષ્ટ હેતુ સિદ્ધ થાય તો પણ પરધર્મી પર જુલમ ગુજાર એ વાજબી છે કે કેમ એવા અતિ અગત્યના પ્રશ્ન પર તે વિચાર સરખેયે કરાયો ન હતો. વ્યક્તિના અંતઃકરણ અને અધિકાર તથા રાષ્ટ્રના મનાતા હિત વચ્ચેના વિરોધ પર આખી લડત ચાલી રહી હતી. અદશ્ય માલેક પ્રત્યેની આજ્ઞાંકિતતા અને મનુષ્યકૃત કાયદા તરફની પાલનબુદ્ધિને મેળ ન બેસે ત્યારે શું થાય? શું વ્યક્તિના અંતઃકરણને ગમે તે જોખમે માન આપવાની રાજ્યની ફરજ છે ? કે માત્ર મર્યાદામાં ? અને તે કેવી અને કેટલી ? આ પ્રશ્નનો ઉકેલ કરવાનું કામ ખ્રિસ્તીઓએ ઉપાડી લીધું નથી; એમાં તેમને રસ ન
