________________
વિચારસ્વાતંત્ર્યને તિહાસ.
પ્રકરણ ૨ જી.
૧૫
-
બુદ્ધિસ્વાત ત્ર્ય
અર્વાચીન સંસ્કૃતિ ગ્રીક પ્રજાને કેટલી આભારી છે એવે આપણને કાઇ પ્રશ્ન કરે કે તુરતજ જવાબમાં ગ્રીક લેાકેાએ સાહિત્ય અને કળાના ક્ષેત્રામાં જે જે સિદ્ધિ મેળવી તે કુદરતી રીતે આપણને પહેલી સ્ફુરી આવે છે; પરંતુ આ જવાબ સંપૂર્ણ સાચે કહી શકાય નહિ. એ પ્રશ્નને વધારે સાચા જવાબ તે એ કહેવાય કે વિચાર અને વિવેચનની સ્વતંત્રતાના પ્રવત કા તરીકે શ્રીકેાના આપણે અત્યંત ઋણી છીએ. કેવળ તેમના તત્ત્વજ્ઞાનના વિચારે, વિજ્ઞાનના ક્ષેત્રમાંની તેમની પ્રગતિ કે રાજદ્વારી સંસ્થાઓના પ્રયાગેાજ તેમની માનસિક સ્વતંત્રતાના પરિણામ રૂપ હતા એમ નથી, પરંતુ સાહિત્ય અને કળાની તેમની શ્રેષ્ઠતાનું કારણ પણ એજ માનસિક સ્વતંત્રતા હતું. દાખલા તરીકે, જીવનની સ્વતંત્ર ચર્ચા કરતાં તેમને અટકાવવવામાં આવ્યા હેત તે તેમનું સાહિત્ય આજની ઉચ્ચ સ્થિતિમાં ન હોત. પણ એમણે મેળવેલી સિદ્ધિઓની વાત તે! દૂર રહી; મનુધ્ય—ઉદ્યોગના ઘણાખરાં ક્ષેત્રમાં એમણે જે જે અદ્ભુત સિદ્ધિએ મેળવી તે તે તેમણે કદાચ ન મેળવી હેાત તેાપણ એમણે પ્રતિપાદિત કરેલા સ્વતંત્રતાના સિદ્ધાંતને લીધે માનવજાતિના કલ્યાણકારામાં ગ્રીક લેાકેાનું સ્થાન ઉચ્ચજ હાત; કારણ એ પ્રતિપાદન મનુષ્યની પ્રગતિ કરાવનારું સમ કારણ હતું.
ગ્રીક લેાકેાએ વિશ્વ વિશે ઉદાર અને વિશાળ દૃષ્ટિ કેવી રીતે સંપાદિત કરી તથા પોતાના વિવેચન અને શેધકબુદ્ધિના ક્ષેત્ર વિસ્તારને અમર્યાદિત અને અતિવિશાળ રાખવા પુરતાં ઇચ્છા અને હિંમત કેવી રીતે પ્રાપ્ત કર્યા તે સમજાવવા જેટલું તેમના પ્રાચીન ઇતિહાસનું આપણને જ્ઞાન નથી. આપણે ત્રીકેાનું આ લક્ષણ સ્વીકારી લેવાનું ' છે. ગ્રીક પ્રજા ભિન્ન ભિન્ન જાતિની બનેલી હતી અને તે સર્વમાં
