________________
er
ધાર્મિક સ્વાતંત્ર્ય.
કરાર કે સેાગ ંદનામાને શું માન્ય રાખશે? વળી, જેઓ પાતાના અનીશ્વરવાદથી ધમ માગને ઉન્મૂળ કરે તેમને ધર્મને ક્હાને મત સ્વાતંત્ર્યના હક્કના દાવા કરવાના અધિકાર નથી. અનીશ્વરવાદની રક્ષા થવી જોઇએ એવી કદાચ માગણી થાય તેા પણરાજ્યે તે તરફ આંખ આડા કાન કરવા જોઇએ. અનીશ્વરવાદ એ ધર્મ નથી પણ ધના અભાવ છે; અને એવા ધ શૂન્ય મતની રક્ષા કરવા રાજ્ય અઁધાયલું નથી. લાકના સ્વાતંત્ર્યના વિચાર આટલે અંશે મર્યાદિત હતા.
ધર્મ સ્વાતંત્ર્યના અધિકારીએમાં કૅથલિક અને અનીશ્વરવાદીને લાર્ક અપવાદરૂપ ગણ્યા એ પરથી પ્રતીત થાય છે કે લાક તેના સમયના પૂર્વગ્રહોની અયેાગ્ય અસરમાંથી મુક્ત ન હતા. લાકની દૃઢ માન્યતા હતી કે જે વસ્તુએ મનુષ્યની શક્તિથી પર હેાય તે વિષે કાયદાનાં બંધને ઉભા કરી સખ્તી ગુજારવી એ કેવળ મૂર્ખામી છે. એક કે અન્ય વસ્તુને સત્ય માનવી એ આપણી ઇચ્છા હારની વાત છે. તેની આ માન્યતામાં રહેલું તત્ત્વ જેમ રામન કેથેલિક પથને તેમ પ્રેટેસ્ટટ પંથને અને જેમ અનીશ્વરવાદીઓએ તેમજ કેવળેશ્વરવાદીઓને સરખી રીતે લાગુ પડે છે. આમાંના ગમે તે મતને સત્ય માનવા મનાવવામાં મનુષ્યેચ્છા કે કાયદાનાં બંધને નકામાં છે. કાઇ ઉચ્ચ, અગમ્ય સત્તા, અંતઃકરણના કાર્દ ગૂઢ પ્રેરિત ભાવેા, એક અથવા બીજા ધર્મના સત્ય તરફ મનુષ્યાને પ્રેરે છે. રામન કેલિકા અને અતીશ્વરવાદીઓને અપવાદરૂપ ગણવામાંલાકે પોતાના દૃઢ મતને પ્રતિકૂળ વલણ સ્વીકાર્યું હતું, પણ કદાચ લાક એમ માનતા હતા કે અનીશ્વરવાદીઓના તત્ત્વવિચાર વાદીઓની ઇચ્છાનુસાર ઘડાયા હતા; અને તેની આવી માન્યતા હોવાથી તેણે અનીશ્વરવાદીઓને અપવાદરુપ ગણવાની હિંમત કરી હાય. એના સમકાલીન સ્પાઇનેઝા વસ્તુતઃ અનીશ્વરવાદી ન હતા છતાં સાકાર ઇશ્વરમાં તેને શ્રદ્દા ન હાવાથી તે ( સ્પાઇનાઝા) અનીશ્વરવાદી લેખાતા. એટલા માટે લેક તેને પેાતાના રાજ્યમાં પેસવા જ ન દેત.
