________________
વિચારસ્વાતંત્ર્યનો ઈતિહાસ.
પ્રકરણ ૧ લું.
વિચારસ્વાતંત્ર્ય અને બાધક શક્તિઓ - વિચાર સ્વતંત્ર છે એવી સામાન્ય ઉક્તિ છે. જ્યાં સુધી મનુષ્ય પિતાના વિચાર જાહેર ન કરે ત્યાં સુધી ગમે તે વિષયનો વિચાર કરતાં તેને કદી અટકાવી શકાય નહિ. એની વિચારસૃષ્ટિને કેવળ બે સીમાબંધને છે-એના અનુભવની મર્યાદા તથા એની કલ્પનાશક્તિ. પણ આમ ગુપ્ત રીતે વિચાર કરવાની સ્વાભાવિક છૂટની કિંમત નહિ જેવી જ છે. એવી સ્વતંત્રતા હોવા છતાં જે વિચારકને તેના વિચારનો પ્રચાર કરતાં અટકાવવામાં આવે તે તેને દુઃખ થાય જ. વિચારસ્વાતંત્રય પર અંકુશ મૂકવાની નીતિને આ એક જ ગેરફાયદો નથી. એ નીતિને લીધે વિચારકને દુઃખ થાય છે એ તે ખરું, પરંતુ તદુપરાંત તેની આજુબાજુના લેકેને એના વિચારો ગુપ્ત રહેવાથી કશે જ લાભ મળતો નથી. વિશેષમાં દઢ પ્રતીતિઓને દાબી રાખવી એ પણ ઘણું મુશ્કેલ વાત છે. જે કઈ માણસને તેની વિચારશ્રેણી તેની આસપાસના માણસના આચારને નિયમિત કરનારા વિચારે કે રિવાજો વિષે શંકા ઉઠાવવાને, તેમની માન્યતાઓને અસ્વીકાર કરવાને અને તેમના જીવનમાર્ગો કરતાં ઉચ્ચતર માર્ગોની ઝાંખી કરવા પ્રેરે તો એ પિતાના વિચારો સાચા છે એવી તેની ખાતરી થઈ ગઈ હોય તે પણ તે મનુષ્ય ચૂપ રહીને, અમુક શબ્દો જાણ્યા અજાણ્યા ઉચારીને કે પછી પોતાના સામાન્ય વલણથી પણ આજૂબાજૂના લોકોથી પોતે ભિન્ન વિચારને છે એવું જણાવ્યા વગર રહી શકે એમ બનવાનું જ નહિ. ભૂતકાળમાં સેક્રે
