________________
શતાબ્દિમાં થઈ ગયેલા યતિવૃષભની પહેલા મુકે છે, . આ કુંદકુંદાચાયે“પ્રવચનસાર”, “નિયમસાર”, અને પંચાસ્તિકાય” વગેરે ગ્રંથ બનાવ્યા છે. ઉપરાંત, “સમયસાર” પુસ્તક પણ તેમણે રચ્યું છે. આ પુસ્તક ઉપરથી કેટલાક તેમને એક સમર્થ પુરુષ અને મહર્ષિ તરીકે ગણવા લલચાય છે, તે વળી કેટલાક “સમયસાર” પુસ્તક ઉપરથી એવા અનુમાન ઉપર આવે છે કે તેમના વિચારમાં પરિવર્તન થયું છે. એ પુસ્તકમાં કેટલેક સ્થળે પોતે પોતાની ગાથામાં સંક્ષોભ અનુભવે છે અને તેથી તેઓ સ્પષ્ટપણે એમ કહે છે કે રખે તમે એવું માનતા કે આ સાંખ્ય દર્શનના વિચારે છે. જે આ “સમયસાર”માં નવ તો ઉપર ચર્ચા છે. નિશ્ચય - પ્રવહાર, શુદ્ધ-અશુદ્ધ નય, જ્ઞાની અને અજ્ઞાની-એવી એવી બાબતોને અનુલક્ષો પિતાના મંતવ્યો તે ઉપર દર્શાવ્યા છે. આગમ ઉપર શ્રદ્ધા રાખનારાઓ એ મંતવ્યો સ્વીકારશે કે નહિ એ બાબતને ધ્યાનમાં રાખ્યા વિના તેઓ પિતાના વિચારે સ્વતંત્રપણે તેમાં રજુ કરે છે. એ “સમયસાર”ના કેટલાક પ્રકાશકે, એવા વિચાર ગમે તેટલા ઉચ્ચ હોય છતાં સમાજને પચાવવા સરલ થશે કે કેમ તે વિષે, શંકા સેવે છે અને તેઓ શ્રદ્ધાપૂર્વક માને છે કે આગમવાચનથી પાઠકને જે રસ આવશે તે રસ “સમયસાર”ના વાચનથી નહિ આવે. આ સંબંધે પં. સુખલાલજી ઉપરના પોતાના પત્રમાં તથા “જેન હિતૈષી” માસિકમાં દિગંબર પંડિત નાથુરામ પ્રેમી જણાવે છે “મેરી સમજમેં કુંદકુંદ એક ખાસ આમ્નાય યા સંપ્રદાય કે પ્રવર્તક થા. ઇ-હેને જૈનધર્મ કે વેદાંતકે ઢાંચમેં ઢાલા થા. જાન પડતા હૈ કિ જિનસેન આદિકે સમય તક ઉનકા મત સર્વમાન્ય નહિ હુઆ ઔર ઇસી લિએ ઉનકે પ્રતિ કોઈ આદરભાવ ન થા.”
ઉપરના પેરેગ્રાથી એ સ્પષ્ટ થાય છે કે પં. નાથુરામ પ્રેમીની માન્યતાનુસાર “સમય સાર”ના વિચારો સાંખ્ય અને વેદાંત તરફ ઢળ૧. જુઓ “સમયસારની ખાસ કરીને ૧૭મી તયા ૧૨૨મી ગાથાઓ. *
