________________
૩૭
તથા ઉપદેશની છાયા ગૌતમ બુદ્ધના લખાણમાં સ્પષ્ટ તરી આવેલી છે એમ જોવામાં આવે છે. પરંતુ ગુપ્ત રહસ્ય તેમજ અદશ્ય બાબતોના સંબંધમાં તેઓ સદા શંકાગ્રસ્ત રહેલા છે. અમુક પ્રકારના તર્ક, વિતર્કો કરી આત્મ શાંતિ પોતાને મળી છે એવી ઉદ્યોષણ જે કે એમણે કર્યા કરી છે તથાપિ જીવની મૃત્યુ પછીની સ્થિતિ વિષે તેઓ કંઈજ કહી શક્યા નથી. આગળ જણાવી ગયા તેમ “દીધ નિકાય” અનુસાર કુમાર કશ્યપ પાયાસિ રાજાને પરભવની પ્રતીતિ કરાવે છે અને સુકૃત તથા દુષ્કતના ફળની સમજણ કરાવે છે પરંતુ ગૌતમ બુદ્ધને એ વિષે થોડી પણ શ્રદ્ધા હોય એમ લાગતું નથી. કુમાર કશ્યપ કરતાં ગૌતમ બુદ્ધ તે વધારે જ્ઞાનના ધણી હતા એટલે એ વિષે તેઓએ દઢતા પૂર્વક વિધાન કરવા જોઇતા હતા. પરંતુ તેમ કરવાને બદલે તેઓ તો મને કાંઈ સમજણ પડતી નથી એવું કહે છે.
વિશ્વના ધર્મ નાયકમાં સંપૂર્ણ નિર્દોષતા, અબાધિત સિદ્ધાંતની પ્રરૂપણું અને અલૌકિક જ્ઞાન-ઓછામાં ઓછા આ ત્રણ ગુણે તે અવશ્ય હોવા જોઈએ. આ ત્રણ ગુણના ધારકને દુનિયાએ જરૂર મહાન ધર્મ નાયક માન જોઈએ. આ ત્રણ ગુણ ગૌતમ બુદ્ધમાં હ કે નહિ તે જોઈએ. તેમના દેશે ચર્ચવાની કે તેમની કાળી બાજુ તપાસવાની અમારી અહિં જરા જેટલી પણ ઈચ્છા નથી. પરંતુ તેઓ પોતે જ પોતાને પિતાના સાહિત્યમાં કેવા ચીતરે છે તે જોવાની ઈચ્છા છે. તેમના વિષે અન્ય સાહિત્યમાં શું વર્ણન આવે છે તે ચર્ચવાથી કદાચ અમારી અધમ મને દશા છે એમ વાચકે અનુમાને તેથી અહિં તે પડતું મુકીએ છીએ.
ઉપર્યુંકત ત્રણ ગુણે પૈકી પ્રથમ ત્રીજા ગુણની હું અહિં ચર્ચા કરવા માગું છું. જગતના લોકો કરતાં તેમનામાં એટલે કે ગૌતમ બુદ્ધમાં જ્ઞાનની માત્રા વધારે ખરી કે નહિ ? એના ઉત્તરમાં ગૌતમ બુદ્ધનું પોતાનું જ એમ કહેવું થાય છે કે તેમનામાં જ્ઞાનની કાંઈ વિશેષતા નથી. જ્યારે જ્યારે પૃછા માટે ગૌતમ બુદ્ધની પાસે આનંદ
