________________
લેકનું હિત તેમને હૈયે વસ્યું છે. બીજામાં માયા, અસત્ય, અને સ્વચ્છેદ જેમ છે તેમ તેમનામાં તે બિલકુલ નથી. શાલક ઠંડોગાર બની જવાને બદલે ઉત્સાહથી તે પિતાના સિદ્ધાતે આદ્રકુમારને સમજાવે છે. તે. કહે છે કે તેના એટલે કે ગોશાલકના સિદ્ધાંત પ્રમાણે ઠંડુ પાણી પીવાથી, બીજ કે ધાન્ય ઇત્યાદિ ખાવાથી, પિતાના માટે તૈયાર કરેલ આહાર વાપરવાથી તથા શ્રી સહવાસથી એકલા વિચરનાર તપસ્વીને જરાય પાપ લાગતું નથી. જે બદ્ધ, મુક્ત; અને ન બદ્ધ કે ન મૂક્ત એમ ત્રણ પ્રકારના છે એમ તેનું કહેવું હતું. તેને હિસાબે સંસારી જીવો બદ્ધાબદ્ધ સ્થિતિમાં છે. મહાવીર જે પુરુષ જે ગૃહત્યાગી છે તે ન બદ્ધ ને ન મુક્ત વિભાગમાં આવે છે. ગોશાલકે વળી આગળ ચલાવ્યું અને કહ્યું કે તે પોતે તે કાયમને માટે મુક્ત છે, કારણકે તે પિતાને કર્મબંધભય માનત નહિ. આ સિદ્ધાંત વેદાંત દર્શનમાં છે. અને આની કાંઈક છાયા “સમયસાર”માં પણ છે. આ ગોશાલકને સદ્દાલપુત્ત નામને એક કુંભાર શિષ્ય હતા જેને અધિકાર “ઉપાસક દશા સૂત્ર”માં ચાલે છે. તે મહાવીર સાથે ચર્ચામાં ઉતર્યો હશે અને જે થવાનું હોય છે તે જ થાય છે એ સિદ્ધાંતની તેણે મહાવીર પાસે ઉધપણ કરી હતી. મનુષ્યનું ધાર્યું કાંઈ થતું નથી. આના જવાબમાં ભગવાને તેને કહ્યું કે તમારા વાસણે તમારી દુકાનમાંથી કોઈ ચોરી જાય અગર ફાડી નાખે તથા તમારી પ્રિય પત્ની સાથે આડે વ્યવહાર દર્શાવે તો તમારે તેની સાથે બાઝવું નહિ કારણકે તમારે તે જે થવાનું હતું તે થયું એમ માની સંતોષ પકડો. ભગવાનની આ જવાબથી એ કુંભાર–સદ્દાલપુર-નિરૂત્તર બની ગયો હતો.
ગશાલકના મતનું પ્રચલિત નામ આજીવિકેમ એવું પણ હતું. એ આજીવિકા મગ્ન રહેતા અને તપશ્ચર્યા કરતા. સર્વ વસ્તુમાં–જડમાં પણ–તેઓ જીવ માનતા અને બને ત્યાં સુધી તેઓ તેને દાન કરતા.
૧. કેાઈ “આછક” શબ્દ પણ વાપરે છે.
