________________
કહેવામાં આવે પરંતુ પતિ ન હેત તે પુત્ર ન થાત એ વાત સિદ્ધ જ છે ને ?
ક્ષેત્ર વિશુદ્ધિ કરી ખેડુત બીજ વાવી ગમે તેટલી તૈયારી કરે પરંતુ જ્યાં સુધી વરસાદ ન આવે ત્યાં સુધી એ વાવેલ બીજે શું ધાન્યરૂપે ઉગશે? આગળ વધીને સેનગઢી કહે છે “નિમિત્તે ન મળે તે કાર્ય ન થાય એ માન્યતા ખોટી છે ”. “ કોઈને પુત્ર થવાને હતો પરંતુ વિષયરૂપ નિમિત્ત ન મળ્યું માટે ન થયે એ વાત મિથ્યા છે”. સેનગઢી કહે છે કે થવાનું હોય તે વિષયરૂપ નિમિત્ત મળે છે અને તે ક્ષેત્રે તેવા રજકણે ગમે તે ભેગા થઈને થાય છે. આ વાતને ગમે તેટલી લાંબી કરી વસ્તુવિપર્યય કરવા ભલે તે ગમે તેટલે પ્રયત્ન કરે. વિચારકે એ જે વસ્તુ વિચાર કરી અંતિમરૂપે નક્કી કરી છે તે સાચી કે સોનગઢી કહે છે તે સાચી? કેવળ વિતંડામાં રાંચનારમાં સાચા જ્ઞાનને અભાવ અને ઋજુતાની ઉણપ
હોય છે. હઠાગ્રહીને અત્ય પ્રતીતિ ક્યાંથી હોઈ શકે? બુદ્ધિમાને તે નિત કડી જ સાચી માને :
“ કારણ જેગે હો કારણ નિપજે એમાં કોઈ ન વાદ, પણ કારણ વિણ કારજ સાધીએ એ નિજ મત ઉન્માદ”.
આ કડી આનંદઘનની છે. આનંદધનની જેમ સો વિચારક સંમત થશે કે કારણુના વેગથી જ કાર્યોત્પત્તિ થશે. આ સિદ્ધાંત પર કોઇને કાંઇ જ મતભેદ ન હોઈ શકે. કારણ વિના કાર્યસિધ્ધિ કરવા ઇચ્છનાર ઉપાદયુકત છે. અર્થાત્ સોનગઢી ઉન્માદ દશામાં સબડી રહ્યા છે એમ કહેવું ન હોય છતા કહેવું પડે છે. પિતાની
અભિરૂચિ અનુસાર સેનગઢી અર્થનિષ્પત્તિ કરે છે. જિતેંદ્રદેવની પૂજામાં વીતરાગતાનું પ્રયોજન કેવી રીતે થાય છે?
પ્રથમ પ્રશ્રકારના મુખથી સેનગઢી નીચેના તાત્પર્યને પ્રશ્ન ૧. એજન, પૃ. ૫૯. ૨. પુ ૨૮, પૃ.૧૪.
