________________
નવકારશીના નાના તપશ્ચર્યારૂપી ઝરણાનો પ્રવાહ સંલેખના વ્રતના મહાસાગર સુધી વિસ્તરે તે જૈનદર્શનના તપની લાક્ષણિકતા છે.
બાહ્ય અને આત્યંતર તપને આપણે માત્ર કર્મનિર્જરાના સાધન રૂપે જ સ્વીકારવું જોઈએ. છતાં તપ માનસિક અને શારીરિક આરોગ્ય જાળવવામાં ઘણું જ ઉપકારક છે.
ભગવાન મહાવીર પરમ વૈજ્ઞાનિક હતા. જેનધર્મનાં તપમાં વૈજ્ઞાનિક અભિગમ અભિપ્રેત છે. જૈનાચાર્યોએ ઋતુ કાળ અને સ્થળને લક્ષમાં રાખી વ્રતો અને તપની જે પ્રરૂપણા કરી છે તે શરીરવિજ્ઞાન, મનોવિજ્ઞાનના સિદ્ધાંતોને અનુકૂળ અને પર્યાવરણ સંતુલન પોષક છે.
ધ્યાન' દ્વારા તપસાધના કરવાથી વલપાવર વધે. ચંચળતા-વીવરીંગ માઈડ હોય તેને સ્થિરતા આવે. નિર્ણયશક્તિ વધે, વ્યસનમુક્તિ માટે પણ ધ્યાન ઉપકારક
ઉપવાસ દરમ્યાન ભોજન ન લેવાથી સમગ્ર પાચનતંત્રને પાચનક્રિયાના કાર્યમાંથી મુક્તિ મળવાથી પાચનતંત્રમાં શુદ્ધિકાર્ય આરંભાય છે. અને આખા શરીરમાં સ્વશુધ્ધિકરણની પ્રક્રિયા આરંભાય છે. શરીરમાં કોઈ જગ્યાએ વિષદ્રવ્યનો જમાવ થયેલો હોય તો ઉપવાસ દરમ્યાન તે ઓટોલિસીસ (Autolysis)ની પ્રક્રિયા દ્વારા વિસર્જિત થવા માંડે છે. તેમનામાં રહેલા ઉપયોગી ભાગ શરીરના મહત્ત્વના અંગો હૃદય, મગજ વગેરેને પોષણ આપવાના કામમાં આવે છે. શરીરમાંથી ઝેર બહાર ફેંકાય છે. ગાંઠો અને ઓછી ઉપયોગી પેશીઓનું વિસર્જન થાય, શરીર નિર્મળ અને નિરોગી બને છે.
આયુર્વેદના ગ્રંથોમાં ઉપવાસની ઘણી પ્રશસ્તિ કરવામાં આવી છે. ઉપવાસ, ધ્યાન અને પ્રાણાયામ દ્વારા ઘણા રોગો મટાડવાની પદ્ધતિ વિકાસ પામી છે. કુદરતી ઉપચાર (Nature Care)માં ગાંધીજીએ ઉપવાસનું ઘણું મહત્ત્વ દર્શાવ્યું છે.
અમૃત ધારા
ન ૧૫
E
