________________
વૈભાવિક વૃત્તિને સ્વાભાવિક વૃત્તિમાં બદલે તે વ્રત
અનાદિકાળથી આત્મા અને કર્મનો સંયોગ છે. જ્યાં સુધી આત્મા કર્મોથી બંધાયેલો છે ત્યાં સુધી તે સંસારી છે અને જ્યાં સુધી સંસારી છે ત્યાં સુધી જન્મજીવન અને મૃત્યુનાં દુઃખો ભોગવવાના રહે છે જેવી રીતે માટી મિશ્રિત સોનાને અગ્નિમાં તપાવવાથી તે સોનું માટીથી છૂટું પડી પોતાનું મૂળરૂપ શુદ્ધ કાંચન ધારણ કરી શકે છે. તેવી રીતે કર્મરૂપ મેલથી ખરડાયેલો જીવ તપશ્ચર્યા રૂપ અગ્નિના પ્રયોગથી શુધ્ધ થઈ નિજરૂપને પ્રાપ્ત કરે છે.
શરીર અને મનના અનેક પ્રકારના રોગો સામે ચતુર કુશળ અને અનુભવી વૈદ્ય જેમ વિવિધ પ્રકારના ઔષધો આપે છે તેમ ભગવાન મહાવીરે ભવરોગના નિવારણ માટે એક માત્ર ઉત્તમ કોટીનું તપશ્ચર્યા રૂપી ઔષધ આપી આપણા પર પરમ ઉપકાર કર્યો છે.
પ્રબુદ્ધ કરૂણાના કરનાર મહાશ્રમણ ભગવાન મહાવીરે પોતાના નિજી જીવનને પ્રયોગશાળા બનાવી આ ઔષધિનો સફળ પ્રયોગ પોતાની જાત ઉપર કર્યો પછી જ તપશ્ચર્યા નામની ઉત્કૃષ્ટ જડીબુટ્ટી આપણને આપી.
જૈનધર્મમાં ઉપવાસ, ઉણોદરી આદિ છ પ્રકારના બાહ્ય તપ અને ધ્યાન, સ્વાધ્યાય, વૈયાવચ્ચ આદિ છ પ્રકારના અત્યંતર તપ એમ ૧૨ પ્રકારના તપને મહત્ત્વ આપવામાં આવ્યું છે.
ભગવાન મહાવીરની સહજજીવનચર્યામાં બાહ્યતા સાથે આવ્યંતરતપના અનુસંધાનનું અદ્ભુત સાયુજ્ય રચાતું જોઈ શકાય છે. જે સાધકને આંતરિક વિશુદ્ધિના રાજમાર્ગ પર જવા પરમ પ્રેરક બને છે. કર્મોને તપાવે, નાશ કરે તે તપ.
જૈન દર્શનમાં તપશ્ચર્યાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ કર્મોની નિર્જરાનો છે. જ્ઞાનીઓ કહે છે કે, “વૃત્તિ બદલે તે વ્રત'
= અમૃત ધારા F
