________________
મય બનવું પડે. અશુભ ભાવોમાંથી શુભ ભાવોમાં અને શુભમાંથી શુદ્ધભાવો તરફ જવાની યાત્રા એટલે અનુપ્રેક્ષા.
ધર્મધ્યાનમાં ચાર અનુપ્રેક્ષાઓનો અભ્યાસ કરાય છે. ૧) એત્વ અનુપ્રેક્ષા ૨) અનિત્ય અનુપ્રેક્ષા ૩) અશરણ અનુપ્રેક્ષા ૪) સંસાર અનુપ્રેક્ષા
એકત્વ અનુપ્રેક્ષામાં આપણે એ ચિંતન કરવાનું છે કે હું આ સંસારમાં એકલો આવ્યો છું. એટલે એકલો જનમ્યો છું અને એકલો મૃત્યુ પામવાનો છું.
માટે હવે હું આ પરમસત્યનો સ્વીકાર કરું છું. મારે એકલાએજ ચાર ગતિ અને ૮૪ લાખ યોનિમાં ભટકવાનું છે તો શા માટે હું એકલોજ મારું આત્મહિત મારું આત્મકલ્યાણ ન સાધી લઉં? નમિ રાજર્ષિનો પ્રસંગ આપણે સાંભળ્યો છે. રાણીઓનાં હાથમાંના કંકણનો અવાજ બંધ થતાં ચિંતન કરતાં, તે કહે છે એકમાં જ સાચી શાંતિ છે, આ વિચારમાં આત્મ પ્રતિ એકત્વભાવનું ચિંતન અભિપ્રેત છે.
અનિત્ય ભાવના
અનિત્ય ભાવનામાં આપણે ચિંતન કરવાનું કે, શરીર અનિત્ય છે. સાંસારિક સંબંધો અને સગપણો ચિંરજીવ કે શાશ્વત નથી. આત્મિક વસ્તુથી પર સર્વ પૌદગલિક વસ્તુઓ તે સ્વરૂપે અનિત્ય છે. આ શરીર અને યૌવન અનિત્ય છે. સત્તા અને સંપતિ અનિત્ય છે, તો તેનું અભિમાન શા કામનું? આપણા જીવન વ્યવહારમાં અનિત્ય અનુપ્રેક્ષા ઉપયોગી છે. ,
અષ્ટાપદની રક્ષા કરતાં સાગરચક્રવર્તીના તમામ પુત્રો મૃત્યુ પામ્યા, ત્યારે સાગર આર્ત ધ્યાનથી પાગલ જેવો થયો, એ સમયે ઈન્દ્ર મહારાજે તેને અનિત્ય ભાવનાની સમજણ આપી શોક દૂર કર્યો હતો.
અશરણ ભાવનામાં અનુપ્રેક્ષા કરવાની છે કે, જીવનને અન્યના આધાર પર ટકવા દેવા જેવું નથી. આધાર ટેકો કે શરણ આપનારનું જ સ્થાયીપણું નથી. અશરણ = અમૃત ધારા
૧૦૯ -
૧૦૯
