________________
રાજતંત્ર અને પ્રજા જાય છે. બ્રિટીશ અને અમેરિકન પ્રજા સભ્યતાની દષ્ટિએ ભલી છે. પરંતુ આ સિદ્ધાંત એ સત્તાઓને લેકશાહીની વાતો કરવા છતાં ઍટમન્મ સુધી ખેંચી ગયો. સ્વયં બ્રિટનમાં લોકમતાધિકાર છે, છતાં એ આખી પ્રજા સામ્રાજ્યવાદને લીધે જગતની મોટામાં મોટી ટીકાને પાત્ર બની ગઈ અને ચચલ જેવા લોકોને જન્માવ્યા. આજે ત્યાં કામદાર પક્ષ શાસન પર છે અને સામ્રાજ્યવાદને બૂરે પરચો. યુરેપને મળી ગયો છે, તેથી તે લોકશાહી તરફ આકર્ષાય છે. પરંતુ સામ્રાજ્યવાદની ચૂડમાંથી છૂટી આ માર્ગે જવું એ એને માટે હજુ દુમ કાર્ય છે.
વારસાગત રાજાવાદ માટે હિદે દુનિયામાં બૂર નમૂનો પૂરે પાડ્યો છે. બ્રિટનના રાજા પાસે ખાસ કશી જ સત્તા હોતી નથી, એટલે ત્યાંને રાજાવાદ ટકી રહ્યો છે. જાપાનમાં રાજપદ દેવાંશી મનાતું, એ વર્ષો પહેલાં જ ઊડી ગયું. હિંદને રાજાવાદ આ જ વર્ષમાં લગભગ મૃત્યુ પામ્યો.
પ્રજાનિયુક્ત સરમુખત્યારશાહી કાર્યવાહીની દૃષ્ટિએ સફળ થતી જણાય છે, પરંતુ એને લીધે પ્રજા પોતે સ્વતંત્ર રીતે જાગ્રત થતી નથી. સરમુખત્યારશાહી તે સરમુખત્યારને પણ મદોન્મત્ત બનાવી દે એવો પૂરો સંભવ છે. એ માર્ગ કે જોખમી છે તે જોવા માટે હેર હિટલર અને મુસોલિનીનાં ઉદાહરણે બસ છે.
સમાજવાદ' અને “સામ્યવાદ” શબ્દ આકર્ષક છે, પણ એને અમલ અહિંસક સાધનો દ્વારા ન થાય, તો આજે રશિયા જે દિશા. તરફ ઢળતું જાય છે, તે દિશામાં છેવટે સરમુખત્યારશાહી જ જન્મે..
લોકશાહીનો સિદ્ધાંત આ બધામાં આજે ઉચ્ચ પંક્તિને ગણાય. હિંદને ઘણું વર્ષોની ગુલામી પછી આજે લોકશાહી ખીલવવાની તક મળી છે. પૂ. મહાત્માજી અને પંડિત જવાહરલાલ જેવાઓની વિશ્વવ્યાપી નૈતિક અસરને લીધે દુનિયાનાં રાષ્ટ્રમાં હિંદની ઈજજત
