________________
રાજતંત્ર અને પ્રજા
शौर्य तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् । दानमीश्वरभाषश्च क्षात्रकर्म स्वभावजम् ॥ શૌય, તેજસ્વિતા, ધૈય, ચાતુર્ય, નિડરતા, દાનવૃત્તિ અને ઐશ્વ` આટલા ક્ષત્રિયાના સ્વાભાવિક ગુણા છે.
૧૮૫
આવા ગુણાને લઇને પ્રજા તેના તરફ પિતૃભાવે વર્તે અને તે પણ પાતાનું ક`ન્ય સમજી પેાતાની અંગત પ્રજાની જેમ તે પ્રત્યે વર્તે. નીતિશાસ્ત્રમાં પણ તેમના ધર્મોનું બહુ સુંદર ચિત્રણ આપ્યું છેઃ
दुष्टस्य दंड: सुजनस्य पूजा न्यायेन कोशस्य च संप्रवृद्धिः । अपक्षपातो रिपुराष्ट्रचिता पंचापि धर्मा नृपपुंगवानाम् ॥
દુષ્ટતાને ઈંડવી, સુજનતાની પૂજા કરવી, પ્રજાઅર્થે ન્યાયદ્વારા ભંડાર સાચવવા, પુત્ર અને શત્રુ બન્ને પર ન્યાયષ્ટિએ સમાનતા રાખવી, અને પેાતાના રાષ્ટ્રની ઉન્નતિ સતત ચિંતવવી, એ નૃપતિના પાંચ અનિવા ધર્મો છે.
પરંતુ જેમજેમ સાધને અને સગવડે મળતી ગઈ, તેમતેમ બ્રાહ્મણ અને વૈશ્યા ભૂલ્યા તેમ ક્ષત્રિયે! પણ ક્રમશઃ પેાતાના આ બધા ધર્મો ભૂલતા ગયા. અને તે કવ્યૂ ચૂકયા પછી તે સંસ્થાનું ધીરેધીરે સ્વરૂપ પલટાવા લાગ્યું, અને તેમ થતાં ક્રમશઃ બ્રિટીશરાના શાસનકાળમાં એવી તેા ગુલામ થઈ ગઈ કે તે રાજાઓને ટકવું હોય તે બ્રિટીશ અમલદારના પણ ચાટવા જ પડે. જે પ્રજાના તે રખેવાળ હતા, જે પ્રજાના હૃદય પર સિંહાસન સ્થાપીતે તે ટકી શકે તેમ હતા, તે પ્રજાને તેમણે ચૂસવામાં બાકી ન રાખી. તે સતત અતડા જ રહેવા લાગ્યા. બ્રિટીશરાએ તેમને પ્રાહ્રદયથી તે અલગ રહે, તેવી જ તાલીમ આપવા માંડી, અને લડન તથા યુરાપની સફરનું જબરદસ્ત આકણુ પેદા કર્યું.
આમ થવામાં મૂળ કારણ વિલાસિતા અને સત્તાના મદ હતા. જ્યારે વિલાસિતાનું જોર વ્યાપે છે, સત્તાના મદની ખુમારી ચડે છે,
