________________
આત્મલક્ષીની અભીપ્સા “હે હૃદયવલ્લભ નાથ! શ્રી સદગુરુદેવની કૃપાથી સમજાયું છે કે જ્ઞાન એ કાંઈ તર્ક કે વાદવિવાદને વિષય નથી, એ તો સ્વાનુભવગમ્ય આત્માનો ઉલ્લાસ છે; તેમ જ પ્રેમ એ કંઈ બુદ્ધિને કે કલ્પનાને વિષય નથી, પણ એ તે સ્વયં અનુભૂતિ–ભગવાન પ્રત્યેની રસભર મસ્તી છે. જ્યાં જ્ઞાનમાં વાદવિવાદ પેઠે કે ભક્તિમાં હૂંસાતુંસી આવી ત્યાં જ્ઞાન અને ભક્તિનું વાસ્તવિક સ્વરૂપ રહેતું નથી.જ્ઞાન અને ભક્તિ ઉપલક દષ્ટિથી જોતાં ભલે ભિન્ન ભાસે, એમના શબ્દો પણ જુદા જુદા હોય, છતાં એ ઉભયનું અંતર– રહસ્ય તે આત્મદર્શનમાં કે ભગવત્પ્રાપ્તિમાં છે. પરોક્ષ જ્ઞાન અને સાધનભક્તિ નિનિરાળાં લાગે, પણ વિશુદ્ધ જ્ઞાન અને પ્રેમલક્ષણ ભક્તિ એક જ સ્વરૂપનાં બે જુદાં જુદાં નામે છે.
વ્યવહાર દશામાં વિવિધતાને સ્થાન હોય, પણ આત્માની પરમાર્થદશામાં કે ભગવાનના પરમ ભાવમાં એકતા-અદ્વિતતા જ સંભવે. આત્મા જ્ઞાનસ્વરૂપ છે, આત્મા રસસ્વરૂપ છે. તે એક અદ્વિતીયને વિદ્વાને જુદાં જુદાં નામે સંબંધે છે. પછી તેને કઈ બ્રહ્મ કહે, ભગવાન કહે, પરમાત્મા કહે, આદિપુરુષ કહે. અનેકમાં એકને જે એ જ્ઞાન છે અને એકને અનેક સ્વરૂપે ઓળખ એ ભક્તિ છે. પરંતુ અહંકાર આત્મજ્ઞાનને વિઘાતક છે તેમ જ ભગવદ્ભક્તિને તે વજકુઠાર છે. પ્રો! એ અહંકારથી હું બચી શકું એવી અમેઘ દયા વરસાવજે!”
૧ “પ્રાર્થનામંદિર : નૂતન સંસ્કરણ : ૫. ૨૩૮, અભીપ્સા : ૨૭.
