________________
ક૭
વિસ્તારનાર, સમજાવનાર મહાસાધન ધર્મને પ્રાયઃ દેશવટે આપેલ છે અને ત્રણ કાળમાં પણ ધમ વિના સુખકર વ્યવહાર ચાલ્યા નથી, ચાલવાનું નથી.
આંતરિક ધર્મને ટકાવવા બાહ્ય પ્રતિકે ધાસ અને વાયુ જેટલા જરૂરી છે. જરૂર તેની એ છીવત્તી પણ સાચી સમજણ સાથે. કેસ જેવી મહાસત્તાને પણ પિતાનું પ્રતિક જરૂરી. સ્વનેતા, મહાનતાના બાવલા કે જલતી મસાલ જરૂરી. એની પાછળ કોડને ખર્ચ ઉપચગી, એને પણ મહાસંમેલન મહામંડપમાં ભરવા પડે.
તે સારાએ ભારત વર્ષના ઉત્કર્ષને જ નહિ પણ વિશ્વભરની શાંતિ અને સમાધિના સર્વકાલીન અકાટય સિદ્ધાંત અને બંધારણ બતાવી જનારના ભવ્ય પ્રતિકે કે મહાદેવાલો ઉભા થાય કે મહા પૂજાઓ રચાય તેમાં હૈયાવરાળ કાઢવામાં કઈ બુદ્ધિ કામ કરતી હશે? કે સત્યને કચડી નાંખવાની પદ્ધતિ હશે ?
આ ટીકા નહિ પણ નિર્મળ સત્યની રજુઆત છે. પ્રજા-જમવાની છે જીવવાની છે. એનું જીવન શાંત પ્રશાંત. ગંગાના ખળખળ કરતા પ્રવાહની જેમ આલ્હાદક રીતે વહેતું રહે એટલું તે આવશ્યક ને? ધર્માનુષ્ઠાન વધતા ઓછા કરી શકે, પણ હૈયામાંથી રૂડા અને રઢીયાળો પરમાત્મભાવ તે ન જ સૂકાઈ જ જોઈએને ? પરમાત્મ ભાવમાંથી જ પરોપકારભાવ અને આ મગ જમે છે. તેમાંથી જ સહિષ્ણુતા અને સહાયક ભાવ પેદા થાય છે. એ પેદાશ એનું જ નામ ભ્રાતૃભાવ કે જનસેવા. નહિ કે કેરી વાતે.
