________________
२४ વાસ્તવિકતાનું ભાન થયું. પછી તે વિશ્વવ્યવહાર જીવન વ્યવહાર તેને વાહક, અનુકુળ માર્ગ, તેમાં રહેલી જડ ચેતનની ગુંથણું તેને અનાદિને સંગ, તેમાંથી જન્મતી ખાનાખરાબી–તેમાંથી બચવાને સાચે ઈલાજ –કાયમી સુખની પ્રાપ્તિ માટે માર્ગ, તે માગને પછી ધર્મ કહે, કે શાંતિની ઉપાસના કહે.. ' મહામાનવે વાસ્તવિકતાની જડને તે સમજી જ ગયા હોય છે. પણ પછી પિતાના આત્મામાં જે અવાસ્તવિકતા અનાદિકાળથી ચટેલી છે તેને સંપૂર્ણતયા દૂર કરે છે, જરૂર દૂર કરવામાં મહામંથન અને ઉગ્ર કેન્ટિની સહનશીલતા જરૂરી થઈ પડે છે. તે રીતે પણ તેઓ વિજયી થાય છે. જડ અને ચેતનના સ્વરૂપનું સર્વતમુખી સભાન જ્ઞાન આત્મસાત્ કરે છે. ભૂત ભવિષ્ય વર્તમાન કાળનાં સર્વ પદાર્થો અને તેના વિવિધ આકારે આત્મ સન્મુખ રમતા દેખાતા બની જાય છે.
ફલિતાર્થ એ નીકળે છે કે જરાએ વિરોધાભાસ સિવાય, પરસ્પરની અથડામણ સિવાય, જેવું હોય તેવું પદાર્થનું જ્ઞાન, જગત્ સમક્ષ તેઓ મૂકી શકે છે. આ સુંદર સ્પષ્ટ-સત્ય ખ્યાલ મળતા જ શાણુઓ ચમકી ઉઠે છે. પોતાની ભુલભુલામણીનું ભાન થાય છે. સત્ય માર્ગને જાણવા-સમજવા-હૈયામાં ઉતારી, શકય રીતે આચરણમાં મૂકવા તાલાવેલી જાગે છે. બસ આ “તાલાવેલી’ એને આપણે “ધર્મ કહીશું.
આ ધમ નિર્ભર-દુનિયાની પરસ્પરને આપણે સંબંધ બંધન,-લાગણ-એને સામાન્યથી વ્યવહાર કહીશું.
